Şarl Perro

Şarl Perro (1628-yil 12-yanvar, Parij — 1703-yil 16-may) — fransuz şoiri, adabiy tanqidçi va ertaknavis, Fransiya akademiyasi a'zosi (1671). Bugun u, avvalo, «Zoluşka», «Etik kiygan muşuk», «Kök soqol» kabi ertaklarning muallifi sifatida maşhur. Rusça Vikipediya uni klassitsizm davrining san'at nazariyotçisi deb ham ta'riflaydi.1

Rusça Vikipediyaga köra, Perro Parij parlamenti sudyasi Pyer Perroning oilasida tuğilgan va olti farzandning eng kiçigi bölgan. Uning akasi Klod Perro me'mor bölib, Luvr saroyining şarqiy fasadini loyihalaşda qatnaşgan. Şarl kollejni tugatmay qoldirgan, bir muddat advokatlik qilgan, söng akasining qölida kotib bölib işlagan. 1660-yillarda moliya vaziri Jan-Batist Kolber unga işonç bildirgan va Perro Lyudovik XIV saroyining san'at sohasidagi siyosatiga sezilarli ta'sir körsatgan. 1663-yilda yangi taşkil etilgan Yozuvlar va nafis adabiyot akademiyasiga kotib qilib tayinlangan. 1683-yilda homiysi vafot etgaç, saroydagi mavqeini yöqotgan.

ÖzME'ga köra, Perro fransuz adabiyotidagi «qadimgilar va yangilar bahsi»da faol qatnaşib, zamondoş yozuvçilar antik mualliflardan ustun ekanini isbotlaşga uringan va şu tufayli şuhrat qozongan. Uning ilk asari — parodiya ruhidagi «Troya devori» dostoni (1653). Keyin «Buyuk Lyudovik asri» dostoni (1687), dialog şaklida yozilgan tört jildlik «San'at va fan masalasida qadimgilar bilan yangilar örtasidagi qiyoslar» asari va «Ayollar madhi» satirik şe'ri (1694) e'lon qilingan. Bu asarlarda Perro Bualo kabi zamondoşlari bilan bahslaşgan. ÖzME'ga köra, adabiyotning ma'rifiy roli va adabiy taraqqiyotning fan va madaniyat rivojiga boğliqligi haqidagi fikrlarini keyinroq fransuz ma'rifatparvarlari davom ettirgan. Rusça Vikipediyaga köra, Perro Lyudoviklar davri san'atini antik san'atdan ustun deb bilgan va ötmişdagi özgarmas ideal ğoyasiga uzluksiz taraqqiyot ğoyasini qarşi qöygan.

ÖzME'ga köra, Perroning fransuz adabiyotidagi asosiy örni «Onaginam Gusina ertaklari yoki Ötgan zamonlarning ibratli hikoyalari» töplami bilan belgilanadi. Töplam muallifning öğli Darmankur nomi bilan çop etilgan, avval sakkiz ertakdan iborat bölgan, keyin unga yana uçta şe'riy ertak qöşilgan. Rusça Vikipediyaga köra, kitob 1697-yilda naşr etilgan; ertaklarning aksariyati xalq ertaklarining adabiy qayta işlanmasi bölib, faqat «Kokilli Rike» Perroning özi tomonidan töqilgan. Bu manbaga köra, Perro xalq ertagini «yuksak» adabiyot janrlari qatoriga olib kirgan. Keyinroq ertaklarning haqiqiy muallifi Perroning öğli bölganligi haqida bahslar ham bölgan, ammo an'anaviy qaraş ehtimoli kattaroq hisoblanadi.

Perro har bir ertakdan ibratli xulosa çiqarişni foydali deb bilgan va ularga hazil-mutoyiba orqali xalq ijodiga xos joziba bağişlagan. ÖzME'ga köra, uning ertaklari fransuz adabiyotida xalqçillik kuçayişiga va ertakning mustaqil adabiy janr sifatida şakllanişiga katta ta'sir körsatgan; bu an'anani aka-uka Grimmlar, Lyudvig Tik va Hans Kristian Andersen davom ettirgan. Ertaklar asosida opera, balet va multfilmlar yaratilgan: rusça Vikipediya Rossinining «Zoluşka» operasi, Çaykovskiyning «Uyquçi gözal» va Prokofyevning «Zoluşka» baletlarini sanaydi. ÖzME'ga köra, Perroning ayrim ertaklari özbek tiliga ham tarjima qilingan.