Utbiy
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Utbiy, Abu Muhammad ibn Abduljabbor al-Utbiy (inglizça manbalarda Muhammad ibn Abd al-Jabbar al-Utbi; 961 – taxminan 1036) — arab tilida ijod qilgan tarixçi va adib, Ğaznaviylar saroyining amaldori, «Tarixi Yaminiy» asarining muallifi. Inglizça Vikipediya uni tarixçi, şoir va saroy amaldori sifatida ta'riflaydi.1
Hayoti
13ÖzME'ga köra, Utbiy 961-yilda Ray şahrida badavlat va nufuzli zodagon oilasida tuğilgan va yoşligidan Xurosonda yaşagan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Somoniylar saroyida xizmat qilgan amakisi Abu Nasr Utbiy bilan Nişopurga borgan; oilasining nasl-nasabi esa Basra şahrining asosçisi Utba ibn Ğazvonga borib taqaladi.
Utbiy dastlab Somoniylarning Xurosondagi noibi Abu Ali Simjuriyning, keyin Xurosonda surgunda yaşagan Ziyoriylar hukmdori Qobus ibn Vuşmagirning şaxsiy kotibi bölgan. Söngra Ğaznaviylar — Sabuktegin, Mahmud Ğaznaviy va Mas'ud Ğaznaviy saroyida yirik lavozimlarda işlagan. 999-yilda sulton Mahmudning elçisi sifatida Ğarçiston viloyatiga yuborilgan; Inglizça Vikipediyaga köra, maqsad u yerning hukmdorini Mahmudning oliy hokimiyatini tan olişga köndiriş bölgan. ÖzME'ga köra, Utbiy Bodhizning şarqiy qismidagi Ganj rustoq viloyatida sohib barid (poçta va axborot xizmati boşliği) lavozimini egallagan. Inglizça Vikipediyada aytilişiça, keyinroq hokimning fitnalari tufayli bu lavozimdan çetlatilib, umrining qolgan qismini iste'foda ötkazgan. U taxminan 1036-yilda Ğaznada vafot etgan.
«Tarixi Yaminiy»
13ÖzME'ga köra, Saolibiy Utbiyning arab tilida bir neça tarixiy asar, jumladan «Tarixi Yaminiy» («Yaminiy tarixi») va «Latoif al-kuttob» («Kotiblarning nozik sözlari») yozganini xabar qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning asarlaridan faqat «Tarixi Yaminiy» saqlanib qolgan va u taxminan 1021-yilda nihoyasiga yetkazilgan.
Asar Sabuktegin va Mahmud Ğaznaviy davrida Ğaznaviylar davlatiga kirgan Xuroson, Xorazm va qisman Movarounnahrning 975–1021-yillardagi ijtimoiy-siyosiy tarixini yoritadi. U «Yamin ud-davla» («Davlatning öng qöli») unvoniga ega bölgan sulton Mahmudga bağişlangani uçun şunday nom olgan. ÖzME'ga köra, asarda Qoraxoniylarning Movarounnahrga yurişlari haqida noyob ma'lumotlar bor. Kitob örta asr tarixnavisligiga xos murakkab uslubda — saj' (qofiyali nasr) bilan yozilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Utbiy Mahmudning şaxsiyati va amaldorlari faoliyatini yaqindan bilgan, ammo Hindiston tillari va geografiyasini yaxşi bilmagani sababli Hindiston yurişlari tasvirida xatolar uçraydi; muallif saroy tarixçisi bölmagani bois asarda aniq sanalar va izçil xronologiya ham yetişmaydi.
Naşrlari
13ÖzME'ga köra, «Tarixi Yaminiy»ning arabça matni Dehli (1847), Bulaq (1874) va Lohurda (1883) çop etilgan. Forsça tarjimasi Tehronda uç marta (1856, 1955, 1966), inglizça tarjimasi 1858-yilda Londonda naşr qilingan. Asardan parçalar fransuz, nemis, rus va özbek tillarida ham bosilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Utbiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4198 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAUtbiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4198
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4198
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Muhammad ibn Abd al-Jabbar al-Utbien.wikipedia.org
- 2ÖzME, 9-jild, 195–196-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 195–196-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.