Qandahor

Qandahor — Afğonistonning janubidagi şahar, Qandahor viloyatining ma'muriy markazi. U transport yöllari çorrahasida joylaşgan qadimiy şahar.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, şaharga miloddan avvalgi 330-yilda Aleksandr Makedonskiy asos solgan va uni Aleksandriya Araxosiya deb atagan. Ingliz tilidagi Vikipediyada Qandahor örnida mustahkam şahar miloddan avvalgi 1000–750-yillar atrofida ham bölgan bölişi mumkinligi, u Ahamoniylar davlatining muhim tayanç punkti bölgani aytiladi.

12–13-asrlarda Qandahor yirik savdo markazi bölgan. 13-asrda möğullar uni bosib olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şahar 1221-yilda möğul qöşini tomonidan qamal qilingan. 1383-yilda (inglizça Vikipediya) yoki 14-asr oxiridan (özbekça Vikipediya) Amir Temur va temuriylar hukmronligi ostida bölgan. 16–17-asrlarda şahar uçun Safaviylar va Boburiylar örtasida kuraş olib borilgan. Keyinçalik Safaviylar qöl ostiga ötgan.

1709-yilda Mirvays Xotak boşçiligida qözğolon kötarilib, şaharda mustaqil hokimlik vujudga keldi. 1738-yilda Eron şohi Nodirşoh Afşor Qandahorni bosib olib vayron qilgan va yaqinida Nodirobod şahrini barpo etgan. Ahmadşoh Durroniy şaharni qayta tiklagan. Poytaxtlik davri haqida manbalar turliça: özbekça Vikipediyada 1773–1774-yillar, rus va ingliz tilidagi manbalarda 1747-yildan (rusça Vikipediyada 1747–1776-yillar) deb körsatilgan. 1855-yilda amir Döstmuhammadxon şaharni Afğon davlati tarkibiga kiritgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1979–1988-yillarda şahar sovet qöşinlari joylaşgan punktlardan biri bölgan, 1994-yilda uni Tolibon egallagan, 2021-yil avgustida Tolibon şaharni yana nazoratiga olgan.

Şaharning ğarbidan Arğandob daryosi oqib ötadi. Şahar 15 tumanga bölingan. Qandahor issiq çöl iqlimiga (Köppen BWh) ega: yoğingarçilik kam, yoz quruq, iyulda sutkalik örtaça harorat 31,9 °C, yanvarda 5,1 °C, yillik örtaça harorat 18,6 °C. Ingliz tilidagi Vikipediyada şahar Arğandob va Tarnak daryolari oraliğida, dengiz sathidan taxminan 1010 m balandlikda joylaşgani aytiladi. Şahar hududi maydoni böyiça manbalar zid: özbekça Vikipediyada 27 337 ga, inglizçada 273 km².

Qandahor aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Şahar Kvetta bilan Çaman orqali, Kobul va Hirot bilan avtomagistrallar orqali boğlangan. Jamoat transportini Milli Bus avtobuslari, taksi va rikşalar taşkil etadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, şahar aholisi 2021-yilda 651 484 kişi. Ingliz tilidagi Vikipediyada taxminiy son 732 629 kişi deb berilgan. Viloyat aholisining aksariyati puştunlar bölib, 98 foizdan ortiği puştu tilida sözlaşadi; oz qismi baluj va dariy tillarida gaplaşadi.

Qandahor mamlakat janubi va ğarbidagi muhim boğdorçilik va çorvaçilik rayonining savdo markazi. Gilam, qoraköl teri, kön bilan savdo qilinadi. Töqimaçilik fabrikasi va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor, hunarmandçilik rivojlangan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hududda anjir, uzum, anor va tut yetiştiriladi, şaharda meva konservalaş, quritiş va qadoqlaş korxonalari mavjud.

Şahar markazida Ahmadşoh Durroniy maqbarasi joylaşgan. Uning röparasida Muhammad xirqasi saqlanadigan Xirqa şarif bor. Çilzina — qoyaga öyilgan bino bölib, bu yerda Aşokaning ikki tilli qoya yozuvi topilgan. Mirvays Xotak maqbarasi va Bobo Vali ziyoratgohi ham maşhur. Qandahor muzeyida rassom Ğiyosiddinning rasmlari saqlanadi. Ta'lim sohasida Qandahor universiteti asosiy oliy öquv yurti hisoblanadi.