Til
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 378–380-b. — ziyouz.com
Til — 1) kişilar örtasida, jamiyatda aloqa va özaro fikr almaşişning muhim vositasi; tilşunoslikning asosiy örganiş obyekti; borlikdagi narsa, hodisalarga va ularni ongda aks ettirişga xizmat qiladigan, nutq a'zolari tomonidan aslidagiday tiklanadigan va muayyan jamiyat doirasida hammaga ma'lum va maqbul bölgan tovuş belgilari majmui, şuningdek, uşbu belgilarning fikr ifodalaş jarayonida birga qöşilişi, birikişi haqidagi qoidalar töplami. T. — ijtimoiy hodisa, kişilar, jamoalar örtasidagi eng muhim aloqa vositasi ekanligi asrlar mobaynida Şarq va Ğarb olimu şoirlari, mutafakkirlari tomonidan ta'kidlab kelinadi.
T. konkret nutq hodisalari (ayrim gaplar, hikoyalar, bir neça kişining suhbati va şu kabi), jumladan, oğzaki yoki mexanik usudda takrorlanadigan va yozuv orqali qayd etiladigan nutq hodisalarida mavjud böladi. Köplab nutq hodisalarining struktur xususiyatlarini taxlil qiliş, qiyoslaş va umumlaştiriş muayyan tilda mavjud bölgan elementlar va ular örtasidagi munosabatlar majmuini yaxlit murakkab belgi tizimi sifatida anglaş va tavsiflaş imkonini beradi. Hoz. davrda turli millat, elat va qabilalarga tegişli 2500 dan 5000 tagaça (ba'zi manbalarda 3000—7000 oraliğida) jonli til borligi ma'lum (q. Jahon tillari). Ularning har birida barça tillar uçun umumiy bölgan ba'zi universal struktur xususiyatlar közga taşlanadi. Lisoniy tizim nuqtai nazaridan T.ning bunday universal xususiyatlari sifatida barqarorlaşgan köplab til belgilari — sözlarning va ulardan foydalaniş böyiça umumiy (grammatik) qoidalarning mavjudligi; sözlar tarkibida T.ning eng qisqa (kiçik) tovuş birliklari — fonemalarnint ajratilişi kabilarni körsatiş mumkin. Ayrim olingan söz doirasida fonemalar bir yoki bir neça böğinga birlaşadi. T.ning kamroq umumiy bulgan struktur xususiyati alohida sözlar doirasida yanada kiçikroq fonetiksemantik qismlar — morfemalarning ajralişidir. Nutq jarayonida har qanday nutq hodisasining gaplar taşkil etişi har qanday tovuş T.ining universal xususiyati hisoblanadi. Umumiy xususiyatlar doirasida turli xil T.larda ularni taşkil etuvçi elementlarning çeksiz variantlaşuvi va bu elementlarning nutq jarayonidagi özaro munosabati kuzatiladi (q. Grammatika, Semasiologiya, Sintaksis, Leksika).
T. mehnat va ijtimoiy ong bilan birgalikda bir-biriga özaro boğliq bölgan, insonni hayvondan farklovçi 3 ta eng muxim xossalardan birini taşkil etadi. Uşbu hossalar içida mehnat muhim ahamiyatga ega bölib, u jamiyat mavjudligining moddiy asosi hisoblanadi.
T.ning tafakkur, ijtimoiy ong bilan aloqasi nihoyatda uzviy, çambarçasdir. T. belgilari — sözlar, söz birikmalari va gaplar — moddiy şakllar bölib, ularda ongning ideal mahsullari — aniq tasavvurlardan tortib eng mavhum va umumlaştiruvçi tuşunçalar yoki hukmlargaça obyektiv tarzda öz aksini topadi. Şunday kilib, T. nafaqat fikrni ifodalaş yoki fikr almaşiş vositasi, balki ijtimoiy ongda fikrlarni şakllantiriş va mustahkamlaş vositasi ham hisoblanadi. T. — jamiyat boyligi, u jamiyat a'zolarining özaro aloqasini amalga oşiradi, insonning moddiy va ma'naviy turmuşida röy beradigan barça voqeahodisalar haqidagi bilimlarni jamlaydi va ulardan xabardor qiladi; T. ayni ma'noda asrlar mobaynida şakllanadi va mavjud böladi. Tafakkur T. ga Karaganda birmunça tezroq rivojlanadi va yangilanadi, leki n T.siz tafakkurni tasavvur etib bölmaydi: T.da ifodalanmagan fikr noaniq, tuşunarsiz bir narsa bölib, insonga borliq voqeahodisalarini anglab yetişida, fanni rivojlantiriş va takomillaştirişida yordam bera olmaydi. Tafakkur T. siz mavjud bölmas ekan, T. ham tafakkursiz yaşay olmaydi. Biz öylab turib gapiramiz va yozamiz, öz fikrlarimizni T.da aniqroq va tuşunarliroq bayon etişga harakat qilamiz. Demak, fikrlar T. negizida paydo böladi va unda mustaxkamlanadi; T. bilan tafakkur bir butunlikni taşkil etadi.
T. ning, dastlabki T.ning paydo bölişi masalasi insoniyatni qad. zamonlardan beri qiziqtirib keladi. Qad. davrlardan boşlab T.ning kelib çiqişi haqida köplab nazariyalar, ta'limotlar paydo böldi. Lekin bu nazariya va ta'limotlar T.ning kelib çiqiş masalasini hanuzgaça uzilkesil hal qilib bera olgani yöq.
Qayd etilganidek, jahon T.lari öz grammatik qurilişi, luğat boyligi va b. jihatidan bir-biridan farq qiladi, lekin şu bilan birga ular barça tillar uçun muştarak bölgan umumiy qonuniyatlar asosida rivojlanadi. T. davr bilan, zamon bilan hamohang ravişda özgarib boradi (özbek T.ining qad. turkiy T. davri bilan hoz. körinişi çoğiştirilsa, bunday özgarişlar qay darajada bölganligi yaqqol seziladi) va ba'zan, turli ijtimoiysiyosiy özgarişlar oqibatida, muomaladan çiqib ketişi ham mumkin. Mas., ötmişda jahon madaniyati rivojiga katta hissa qöşgan feklar va rimliklar sözlaşgan qad. grek va lotin T.lari davrlar utişi bilan muomaladan çiqib, ulik Tlarga aylanib qolgan.
T.dagi uzgarişlar tabiati xamda T. taraqqiyotidagi yönalişlar 2 ta boşqa boşqa omil — jamiyat hayotidagi tarixiy özgarişlar xamda T. taraqqiyotining muayyan bosqiçida uning strukturasidagi konkret xususiyatlar bilan belgilanadi. T. tarixining jamiyat tarixi bilan aloqadorligi tilning içki strukturasi özgarişlarida (asosan, leksika va frazeologiya sohasida), şuningdek, muayyan T. ning tarkaliş miqyoslari özgarişida (jumladan, uning funksional uslublari taraqqiyotida) va uning laxjalarga bölinişi (differensiatsiyasi) darajasida namoyon böladi. Fonetika va morfologiya sohalaridagi özgarişlar ijtimoiy hayot voqeahodisalari bilan bevosita boğliq emas. T. strukturasining jiddiy özgarişlari T.larning özaro ta'sirlaşuvi jarayonlariga boğliq böladi. Jamiyat tarixiy taraqkiyotining turli bosqiçlarida T.larning lahjaviy farqlanişi darajasidagi tafovutlar T. tarixining jamiyat tarixi bilan aloqadorligini belgilovçi xususiyat xisoblanadi. Jamiyatning ayrim hududiy kismlarga iktisodiy va siyosiy parçalanişi jarayonlari iktisodiy va siyosiy birlaşiş jarayonlaridan ustun bölganda, yaxlit, bir butun T.lar hududiy laxjalarga bölinib ketadi. Aksinça, jamiyatning iqtisodiy, siyosiy birlaşiş jarayonlari hududiy parçalaniş jarayonlaridan ustunlik qilgan davrlarda, laxjaviy differensiatsiya bilan bir qatorda, adabiyotda adabiy til sifatida mustahkamlanib qoluvçi yagona umumxalq T.ini yaratişga imkon paydo böladi. Umumxalq milliy T.ning şakllanişi tegişli millatning şakllanişi davrida röy beradi (yana q. Sun'iy tillar, Nutq, Tilşunoslik, Adabiy til, Milliy til); 2) har qanday belgi tizimi, mas., imoişora T.i, maxsus ramzlar qöllanadigan matematika T.i, kino T.i va b.; 3) aynan uslubning özi (roman T.i, gazeta T.i).
Ad.: Usmonov S, Umumiy tilşunoslik, T., 1972; Budagov R. A., Çelovek i yego yazik, M., 1974; Berezin F. M., Golovin B. N., Obşeye yazikoznaniye, M., 1979; Reformatskiy A. A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
Abduvahob Madvaliyev.
Q.: Adabiy til, Grammatika, Jahon tillari, Leksika, Milliy til, Nutq, Semasiologiya, Sintaksis, Sun'iy tillar, Tilşunoslik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЛ — 1) кишилар ўртасида, жамиятда алоқа ва ўзаро фикр алмашишнинг муҳим воситаси; тилшуносликнинг асосий ўрганиш объекти; борликдаги нарса, ҳодисаларга ва уларни онгда акс эттиришга хизмат қиладиган, нутқ аъзолари томонидан аслидагидай тикланадиган ва муайян жамият доирасида ҳаммага маълум ва мақбул бўлган товуш белгилари мажмуи, шунингдек, ушбу белгиларнинг фикр ифодалаш жараёнида бирга қўшилиши, бирикиши ҳақидаги қоидалар тўплами. Т. — ижтимоий ҳодиса, кишилар, жамоалар ўртасидаги энг муҳим алоқа воситаси эканлиги асрлар мобайнида Шарқ ва Ғарб олиму шоирлари, мутафаккирлари томонидан таъкидлаб келинади.
Т. конкрет нутқ ҳодисалари (айрим гаплар, ҳикоялар, бир неча кишининг суҳбати ва шу каби), жумладан, оғзаки ёки механик усудда такрорланадиган ва ёзув орқали қайд этиладиган нутқ ҳодисаларида мавжуд бўлади. Кўплаб нутқ ҳодисаларининг структур хусусиятларини тахлил қилиш, қиёслаш ва умумлаштириш муайян тилда мавжуд бўлган элементлар ва улар ўртасидаги муносабатлар мажмуини яхлит мураккаб белги тизими сифатида англаш ва тавсифлаш имконини беради. Ҳоз. даврда турли миллат, элат ва қабилаларга тегишли 2500 дан 5000 тагача (баъзи манбаларда 3000—7000 оралиғида) жонли тил борлиги маълум (қ. Жаҳон тиллари). Уларнинг ҳар бирида барча тиллар учун умумий бўлган баъзи универсал структур хусусиятлар кўзга ташланади. Лисоний тизим нуқтаи назаридан Т.нинг бундай универсал хусусиятлари сифатида барқарорлашган кўплаб тил белгилари — сўзларнинг ва улардан фойдаланиш бўйича умумий (грамматик) қоидаларнинг мавжудлиги; сўзлар таркибида Т.нинг энг қисқа (кичик) товуш бирликлари — фонемаларнинт ажратилиши кабиларни кўрсатиш мумкин. Айрим олинган сўз доирасида фонемалар бир ёки бир неча бўғинга бирлашади. Т.нинг камроқ умумий булган структур хусусияти алоҳида сўзлар доирасида янада кичикроқ фонетиксемантик қисмлар — морфемаларнинг ажралишидир. Нутқ жараёнида ҳар қандай нутқ ҳодисасининг гаплар ташкил этиши ҳар қандай товуш Т.ининг универсал хусусияти ҳисобланади. Умумий хусусиятлар доирасида турли хил Т.ларда уларни ташкил этувчи элементларнинг чексиз вариантлашуви ва бу элементларнинг нутқ жараёнидаги ўзаро муносабати кузатилади (қ. Грамматика, Семасиология, Синтаксис, Лексика).
Т. меҳнат ва ижтимоий онг билан биргаликда бир-бирига ўзаро боғлиқ бўлган, инсонни ҳайвондан фаркловчи 3 та энг мухим хоссалардан бирини ташкил этади. Ушбу ҳоссалар ичида меҳнат муҳим аҳамиятга эга бўлиб, у жамият мавжудлигининг моддий асоси ҳисобланади.
Т.нинг тафаккур, ижтимоий онг билан алоқаси ниҳоятда узвий, чамбарчасдир. Т. белгилари — сўзлар, сўз бирикмалари ва гаплар — моддий шакллар бўлиб, уларда онгнинг идеал маҳсуллари — аниқ тасаввурлардан тортиб энг мавҳум ва умумлаштирувчи тушунчалар ёки ҳукмларгача объектив тарзда ўз аксини топади. Шундай килиб, Т. нафақат фикрни ифодалаш ёки фикр алмашиш воситаси, балки ижтимоий онгда фикрларни шакллантириш ва мустаҳкамлаш воситаси ҳам ҳисобланади. Т. — жамият бойлиги, у жамият аъзоларининг ўзаро алоқасини амалга оширади, инсоннинг моддий ва маънавий турмушида рўй берадиган барча воқеаҳодисалар ҳақидаги билимларни жамлайди ва улардан хабардор қилади; Т. айни маънода асрлар мобайнида шаклланади ва мавжуд бўлади. Тафаккур Т. га Караганда бирмунча тезроқ ривожланади ва янгиланади, леки н Т.сиз тафаккурни тасаввур этиб бўлмайди: Т.да ифодаланмаган фикр ноаниқ, тушунарсиз бир нарса бўлиб, инсонга борлиқ воқеаҳодисаларини англаб етишида, фанни ривожлантириш ва такомиллаштиришида ёрдам бера олмайди. Тафаккур Т. сиз мавжуд бўлмас экан, Т. ҳам тафаккурсиз яшай олмайди. Биз ўйлаб туриб гапирамиз ва ёзамиз, ўз фикрларимизни Т.да аниқроқ ва тушунарлироқ баён этишга ҳаракат қиламиз. Демак, фикрлар Т. негизида пайдо бўлади ва унда мустахкамланади; Т. билан тафаккур бир бутунликни ташкил этади.
Т. нинг, дастлабки Т.нинг пайдо бўлиши масаласи инсониятни қад. замонлардан бери қизиқтириб келади. Қад. даврлардан бошлаб Т.нинг келиб чиқиши ҳақида кўплаб назариялар, таълимотлар пайдо бўлди. Лекин бу назария ва таълимотлар Т.нинг келиб чиқиш масаласини ҳанузгача узилкесил ҳал қилиб бера олгани йўқ.
Қайд этилганидек, жаҳон Т.лари ўз грамматик қурилиши, луғат бойлиги ва б. жиҳатидан бир-биридан фарқ қилади, лекин шу билан бирга улар барча тиллар учун муштарак бўлган умумий қонуниятлар асосида ривожланади. Т. давр билан, замон билан ҳамоҳанг равишда ўзгариб боради (ўзбек Т.ининг қад. туркий Т. даври билан ҳоз. кўриниши чоғиштирилса, бундай ўзгаришлар қай даражада бўлганлиги яққол сезилади) ва баъзан, турли ижтимоийсиёсий ўзгаришлар оқибатида, муомаладан чиқиб кетиши ҳам мумкин. Мас., ўтмишда жаҳон маданияти ривожига катта ҳисса қўшган феклар ва римликлар сўзлашган қад. грек ва лотин Т.лари даврлар утиши билан муомаладан чиқиб, улик Тларга айланиб қолган.
Т.даги узгаришлар табиати хамда Т. тараққиётидаги йўналишлар 2 та бошқа бошқа омил — жамият ҳаётидаги тарихий ўзгаришлар хамда Т. тараққиётининг муайян босқичида унинг структурасидаги конкрет хусусиятлар билан белгиланади. Т. тарихининг жамият тарихи билан алоқадорлиги тилнинг ички структураси ўзгаришларида (асосан, лексика ва фразеология соҳасида), шунингдек, муайян Т. нинг таркалиш миқёслари ўзгаришида (жумладан, унинг функционал услублари тараққиётида) ва унинг лахжаларга бўлиниши (дифференциацияси) даражасида намоён бўлади. Фонетика ва морфология соҳаларидаги ўзгаришлар ижтимоий ҳаёт воқеаҳодисалари билан бевосита боғлиқ эмас. Т. структурасининг жиддий ўзгаришлари Т.ларнинг ўзаро таъсирлашуви жараёнларига боғлиқ бўлади. Жамият тарихий тарақкиётининг турли босқичларида Т.ларнинг лаҳжавий фарқланиши даражасидаги тафовутлар Т. тарихининг жамият тарихи билан алоқадорлигини белгиловчи хусусият хисобланади. Жамиятнинг айрим ҳудудий кисмларга иктисодий ва сиёсий парчаланиши жараёнлари иктисодий ва сиёсий бирлашиш жараёнларидан устун бўлганда, яхлит, бир бутун Т.лар ҳудудий лахжаларга бўлиниб кетади. Аксинча, жамиятнинг иқтисодий, сиёсий бирлашиш жараёнлари ҳудудий парчаланиш жараёнларидан устунлик қилган даврларда, лахжавий дифференциация билан бир қаторда, адабиётда адабий тил сифатида мустаҳкамланиб қолувчи ягона умумхалқ Т.ини яратишга имкон пайдо бўлади. Умумхалқ миллий Т.нинг шаклланиши тегишли миллатнинг шаклланиши даврида рўй беради (яна қ. Сунъий тиллар, Нутқ, Тилшунослик, Адабий тил, Миллий тил); 2) ҳар қандай белги тизими, мас., имоишора Т.и, махсус рамзлар қўлланадиган математика Т.и, кино Т.и ва б.; 3) айнан услубнинг ўзи (роман Т.и, газета Т.и).
Ад.: Усмонов С, Умумий тилшунослик, Т., 1972; Будагов Р. А., Человек и его язык, М., 1974; Березин Ф. М., Головин Б. Н., Общее языкознание, М., 1979; Реформатский А. А., Введение в языковедение, М., 1998.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.