Pravoslaviye

Pravoslaviye (rusça «pravoslaviye» — yunonça «ortodoksiya», ya'ni «töğri fikr, töğri e'tiqod» sözining tarjimasi) — xristianlikning uç asosiy yönalişidan biri; qolgan ikkitasi katolitsizm va protestantizmdir. Inglizça Vikipediyaga köra, pravoslav çerkovi katolik çerkovidan keyin dunyodagi ikkinçi eng yirik xristian jamoasi bölib, Şarqiy va Janubi-Şarqiy Yevropa tarixi va madaniyatida alohida örin tutadi.12

ÖzME'ga köra, pravoslaviyening alohida yönaliş sifatida şakllaniş jarayoni 395-yilda Rim imperiyasi Ğarbiy va Şarqiy qismlarga bölinib ketganidan söng boşlangan. Uning ilohiyot asoslari 9—11-asrlarda Vizantiyada işlab çiqilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu ta'limot birinçi ming yillik davomida, yetti Butunjahon sobori davrida qaror topgan.

Xristian çerkovining ğarbiy (katolik) va şarqiy (pravoslav) qismlarga uzil-kesil ajralişi 1054-yilga töğri keladi. ÖzME bu ayriliqning ikki asosiy sababini körsatadi: ğarbiy çerkov Rim papasini barça xristianlarning oliy boşliği deb biliş talabini ilgari surgan va Muqaddas Ruh nafaqat Ota Xudodan, balki Öğil Xudodan ham kelib çiqadi degan ta'limotni qabul qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu ayriliq uzoq yillar davom etgan ilohiy, siyosiy va madaniy kelişmovçiliklarning yakuni bölgan; Konstantinopol, Iskandariya, Quddus va Antioxiya çerkovlari Rim bilan aloqani uzgan.

ÖzME'ga köra, pravoslav e'tiqodining asosiy qoidalari qatoriga Xudoning bir vaqtning özida ham yagona, ham uç şaxs (uqnum) — Ota, Öğil va Muqaddas Ruh tarzida namoyon bölişi (Muqaddas Uçlik) haqidagi aqida, insonning asl gunoh bilan tuğilişi, Isoning inson qiyofasida kelib, odamlarni gunohdan xalos etiş uçun özini qurbon qilgani, öliklarning qayta tirilişi va oxiratga işoniş kiradi.

E'tiqodning manbalari — Bibliya va Muqaddas rivoyat. ÖzME'ga köra, rivoyat dastlabki yetti Butunjahon soborining qarorlari hamda 2—8-asrlarda yaşagan çerkov otalarining asarlaridan iborat. Inglizça Vikipediyaga köra, çerkov yetti asosiy muqaddas marosimni (sirlarni) tan oladi, ularning eng muhimi — evxaristiya; Bibi Maryam esa «Bogoroditsa», ya'ni «Xudoni tuqqan» sifatida uluğlanadi.

Pravoslaviye yagona markazga ega emas. ÖzME'ga köra, u bir neça avtokefal, ya'ni öz-özini boşqaradigan mustaqil çerkovlardan taşkil topgan. Inglizça Vikipediyaga köra, har bir çerkovni öz yepiskoplari mahalliy sinod orqali boşqaradi, Rim papasiga teng keladigan yagona rahbar yöq; Konstantinopol Butunjahon patriarxi «tenglar orasida birinçi» deb tan olinadi. 2018-yildan buyon Konstantinopol va Moskva patriarxatlari örtasida ayriliq davom etmoqda.

ÖzME'ga köra, pravoslaviye MDH mamlakatlarining bir qismida, Yunoniston, Ruminiya, Bolgariya, Serbiya va Kiprda tarqalgan, kiçik jamoalari Suriya, Livan, Isroil, Misr va boşqa mamlakatlarda bor. Inglizça Vikipediya unga Rossiya, Ukraina, Belarus, Gruziya, Moldova, Şimoliy Makedoniya va Çernogoriyani ham asosiy pravoslav mamlakatlar qatorida qöşadi. Dindorlar soni haqida ma'lumotlar farq qiladi: ÖzME ularni 250 millionga yaqin deb körsatgan, Rusça Vikipediyada esa kanonik pravoslav çerkovlari a'zolari 2013-yilda taxminan 227 million deb baholangan, umumiy son esa 200—250 million atrofida berilgan.