Ğiyosiddin Muhammad (Ğuriylar)

Ğiyosiddin Muhammad (forsça: غیاث‌ الدین محمد بن سام), şuningdek, Ğiyosiddin Ğuriy — 1163-yildan vafotigaça Ğuriylar davlatining sultoni. Uning davrida, ukasi Muhammad Ğuriy bilan birga boşqaruv yuritilgan paytda, Ğuriylar şarqiy islom olamining eng qudratli davlatlaridan biriga aylangan.

Ğiyos taxminan 1140-yilda tuğilgan. Rus Vikipediyasida tuğilgan yili 1139 deb, joyi Ğur viloyati deb körsatilgan. U 1149-yilda qisqa muddat Ğuriylar hukmdori bölgan Bahouddin Sam I ning öğli edi. Juzjoniyning „Tabaqoti Nosiriy“ asariga köra, tuğilgan paytdagi ismi ukasi Muhammad Ğuriyniki kabi Muhammad bölgan. Bolaligida onasi uni qoramtir rangiga köra Habşi deb atagan. Şahzodalik davridagi unvoni Şamsuddin bölgan, taxtga çiqqaç esa özini Ğiyosuddin yoki Ğiyosiddin deb atagan.

Yoşligida u ukasi Muhammad bilan birga amakisi Alovuddin Husayn tomonidan qamoqqa olingan. Keyinçalik Alovuddinning öğli Sayfiddin Muhammad ularni ozod etgan. 1163-yilda Sayfiddin vafot etgaç, Ğuriy zodagonlari Ğiyosni qöllab-quvvatlab, uning taxtga çiqişiga yordam bergan.

Taxtga çiqqaç, Ğiyos ukasi yordamida Abulabbos ismli raqib sardorni yöq qildi. Amakisi Faxriddin Masud taxtga da'vo qilib, Hirot va Balxdagi saljuq hokimi Yildiz bilan ittifoq tuzdi; bu ittifoq Raği Zar jangida mağlub etildi. Ğiyos saljuq hokimini jangda öldirib, Zamindavar, Badğis, Ğarçiston va Guzgonni egalladi. Faxriddinni afv etib, uni Bomiyon hokimi lavozimiga qayta tikladi. Faxriddindan keyin öğli Şamsiddin Muhammad ibn Mas'ud Qoraxitoylardan Balx, Çağoniyon, Vaxş, Jarum, Badaxşon va Şiğnonni tortib oldi va Ğiyosdan sulton unvonini oldi.

1173-yilda Ğiyos Ğaznaga yuriş qilib, şaharni Ğaznaviylardan tortib olgan öğuzlarni mağlub etdi va ukasi Muhammadni Ğazna hokimi qilib tayinladi. Ikki yildan söng Hirot va Puşangni saljuq hokimi Bahouddin Töğruldan olgan. Seyiston hukmdori Tojiddin Harb ibn Muhammad va Kirmonni nazorat qilgan öğuz turklari uning hokimiyatini tan oldi.

Xorazmşohlar şahzodasi Sultonşoh ukasi Takaş tomonidan haydalgaç, Ğurdan panoh topib, Ğiyosdan yordam söradi, ammo yordam olmadi. Sultonşoh Qoraxitoylardan yordam olib, Ğuriylarning şimoliy hududlarini talay boşladi. 1186-yilda Ğiyos va Muhammad Lahorni egallab, sönggi Ğaznaviy hukmdor Xusrav Malikni qatl ettirdi va Ğaznaviylar sulolasiga barham berdi. 1190-yilda Marvirudda Sultonşoh qöşinlari mağlub etildi, uning Xurosondagi yerlarining katta qismi qöşib olindi. Keyin Takaş Hirotga, Qoraxitoylar Guzgonga hujum qildi, ammo ikkalasi ham mağlub böldi.

1200-yilda Takaş vafot etib, örniga Muhammad (Alovuddin unvonini olgan) ötirdi. Aka-uka qöşinlarini Xurosonga yönaltirib, Nişopurni egalladi. Muhammad Ray tomon yuborilgan, biroq qöşinini nazorat qila olmay, Görgondan nariga öta olmadi. Bu Ğiyosning tanqidiga sabab bölib, aka-uka örtasidagi yagona qayd etilgan kelişmovçilik böldi. Ğiyos Tojiddin Zangiyni Saraxs hokimi, Nosiriddin Muhammad Xarnakni Marv hokimi etib tayinladi.

Ğiyos Hirotda vafot etdi. Uning örnini ukasi Muhammad egalladi: u Hindistondan Ğurga qaytib, zodagonlar qöllab-quvvatlaşiga erişdi va Firuzkuhda sulton deb e'lon qilindi. Ğiyosiddin Hirot jome masjidida dafn etilgan; masjidning şimoliy darvozasi yonida uning nomidagi maqbara qurilgan edi, u 1950-yillarda masjid ta'mirlanayotganda buzib taşlandi, darvoza esa yangi loyiha asosida qayta qurildi.

Özbekça va inglizça maqolalarda vafot sanasi 1203-yil 13-mart, rus maqolasida esa 1202-yil 11-fevral deb berilgan. Hirotni egallaş yili ham farq qiladi: 1175-yil (özbekça) va 1176-yil (rusça).