Xudoybergan Devonov

Xudoybergan Devonov — Xivada işlagan birinçi özbek fotosuratçisi va kinooperatori. Uni özbek kinosan'atining asosçisi sifatida ham tilga olişadi. Tuğilgan va vafot etgan yillari haqida manbalarda turliça ma'lumot bor.

Uzbekça Vikipediyaning bir bölimida u 1879-yilda Xorazmda tuğilgan deyilgan, maqolaning kiriş qismida esa 1878-yil körsatilgan. Rus va ingliz Vikipediyalarida tuğilgan yil 1879-yil deb berilgan. Rus va ingliz manbalariga köra, u Xojeyli (Rusça matnda „Xodjeyli“) mulklarini boşqargan va kuzatgan Nurmuhammad Devonning (rus matnida Devanov) oilasida dunyoga kelgan.

U arab, fors va rus tillarini örgangan, nemis tilini ham örgana boşlagan. Ingliz Vikipediyasiga köra, nemis tilini Xivada yaşovçi nemistilli mennonitlardan örgangan. Şuningdek, u şe'riyatga qiziqqan, deyarli barça özbek milliy çolğu asboblarida çalgan va boğdorçilik bilan şuğullangan.

Özbekça maqolaga köra, mennonit Vilgelm Penner (mahalliy aholi „Panor buva“ deb atagan) unga birinçi marta fotoapparatni körsatgan, keyinçalik uni sovğa qilgan. Rus va ingliz manbalarida Pennerning özi uning birinçi ustozi, foto va kino işiga yöllagan kişi sifatida körsatiladi. Özbekça manbada 1903-yildan Xiva minoralari va hamyurtlarini suratga ola boşlagani, bunga diniy ulamolar qarşilik qilgani, ammo xon Muhammad Rahimxon uni himoya qilgani aytiladi. Rus va ingliz manbalari esa jonli mavjudotlar tasviriga diniy taqiq mavjud bölgan muhitda u birinçi fotograf va kinooperator bölganini qayd etadi.

Sankt-Peterburgga safar sanasi manbalarda farq qiladi: özbekça maqolada 1907-yil, rus va ingliz maqolalarida 1908-yil. U Xiva xonligi delegatsiyasi tarkibida borgan va u yerda fotografiya sirlarini örgangan. Rus va ingliz manbalariga köra, delegatsiya işi tugagaç, stajirovka uçun ikki oy qolgan.

U Rossiyadan foto va kino asboblari, jumladan «Pathé» rusumidagi 593-raqamli kinokamerani olib kelgan. Rus va ingliz maqolalariga köra, bu kamera yordamida 1910-yilda Xiva xoni Asfandiyorning faetonda yölga çiqişi haqidagi birinçi özbek hujjatli kinolavhasini suratga olgan. „Me'moriy yodgorliklar“ (114 metr, 1913) va „Turkiston körinişlari“ (100 metr, 1916) filmlari saqlanib qolgani yoziladi. Özbekça maqola uning „Xiva va xivaliklar“ kabi qisqa filmlari hamda mingga yaqin fotosurati haqida ham xabar beradi.

Özbekça maqolada aytilişiça, Özbek kinostudiyasi (1925) taşkil etilgaç, unga Xorazmda kino işlarini yuritiş topşirilgan, keyinroq „Sovkino“ muxbiri bölgan va Moskvaga lavhalar jönatgan. Bir qança gazetalarda fotomuxbirlik qilgan.

Vafot şaroitlari böyiça manbalar bir-biriga zid. Özbekça maqolaga köra, 1936-yilda „xalq duşmani“ sifatida hibsga olingan, 1938-yilda Yangiyöldagi siyosiy mahbuslar lageriga jönatilgan va 1940-yilda vafot etgan. Ingliz maqolasida ham lagerga jönatilgani va 1940-yilda Zangiota tumanida otib taşlangani yoziladi. Rus maqolasida esa 1937-yil 17-avgustda hibsga olingani, 1938-yil 5-oktabrda SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi hukmi bilan oliy jazoga hukm qilingani va öşa kuni otib taşlangani aytiladi. Rus manbasiga köra, uning suratga olgan materiallarining katta qismi hibsdan keyin yöq qilingan.

Uning nomi 1958-yilda oqlangan.

Özbekça maqolaga köra, Urgançdagi kinoteatr va Xivadagi u yaşagan köça uning nomi bilan yuritiladi. Ingliz maqolasida Xivadagi Içan Qal'a muzeyida unga bağişlangan körgazma mavjudligi qayd etilgan.