Bibixonim

Bibixonim (asl ismi Saroymulkxonim; taxminan 1341–1408) — Amir Temurning boş xotini, Çiğatoy ulusi xoni Qozonxonning qizi. Inglizça Vikipediyaga köra, u otasi orqali Çingizxon avlodiga mansub bölgan va Temuriylar saroyida eng yuqori mavqedagi malika hisoblangan.1

Saroymulkxonim xon qizi sifatida tuğilişidan «xonim» unvoniga ega edi. ÖzME'ga köra, u dastlab amir Qazağonning nabirasi — Husayn ibn Musallabga turmuşga çiqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1370-yilda Temur Balx qamalidan söng Amir Husaynni yengib, uning haramini, jumladan Saroymulkxonimni ham öz ixtiyoriga olgan. Bu nikoh orqali Temur «Kuragon», ya'ni «xon kuyovi» unvonini olgan; bu unvon uning tangalarida ham uçraydi va Çingiziylar xonadoni bilan qarindoşlikni körsatib, hukmronligiga qonuniylik bağişlagan.

Çingiziy malika bölgani uçun Saroymulkxonim haramdagi barça ayollardan ustun turgan va «Katta xonim», ya'ni «Bibixonim» deb atala boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1397-yilda Temur boşqa bir Çingiziy malika — Tökal xonimga uylangan, lekin u ham mavqe jihatidan faqat Bibixonimdan keyin turgan.

ÖzME'ga köra, tarixiy manbalar Bibixonimni zakovatli, farosatli, tadbirkor va maslahatgöy ayol, şuningdek gözallikda tengsiz deb ta'riflaydi. U davlatning siyosiy va madaniy hayotidan yaxşi xabardor bölgan, saltanat işlarida maslahatlari bilan iştirok etgan va Temurning köp yurişlarida unga hamroh bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Temur ğarbiy yurişlarda bölgan paytlarda u ba'zan Samarqandda noiblik vazifasini ham bajargan.

Bibixonimning farzandi bölmagan. Biroq Temur nabiralari — Muhammad Sulton, Xalil Sulton va Uluğbek kabi şahzodalarni uning tarbiyasiga topşirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1394-yilda tuğilgan Uluğbek ham Bibixonim qaramoğida ulğaygan. Ba'zi manbalarda u Şohrux Mirzoning onasi deb ham körsatiladi, ammo tadqiqotçilar Şohrux boşqa ayoldan tuğilganini qayd etadi.

1404-yilda Samarqandga kelgan Kastiliya elçisi Rui Gonsales de Klavixo öz yozuvlarida boş malikani «Katta xonim» deb atab, uning saroy bazmiga qizil ipak libos va qimmatbaho toşlar bilan bezatilgan boş kiyimda, yuzlab xizmatkorlar qurşovida kirib kelganini batafsil tasvirlagan.

Bibixonim ilm-ma'rifatga homiylik qilgan. ÖzME'ga köra, u öz mablağlari hisobidan Samarqandda katta madrasa qurdirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu madrasa taxminan 1397-yilda Temur jome masjidining qarşisida bunyod etilgan, bugungaça faqat uning poydevori saqlanib qolgan. Samarqanddagi ulkan jome masjidi ham xalq orasida malika nomi bilan Bibixonim masjidi deb ataladi. Bibixonim haqida xalq orasida köplab rivoyatlar saqlanib qolgan.