Aleksandr Gumboldt
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Aleksandr fon Gumboldt (nemisça Alexander von Humboldt; 1769—1859) — nemis tabiatşunosi, geograf va sayyoh, Geografiyaning mustaqil fan sifatida şakllanişiga asos solganlardan biri. Rusça Vikipediyaga köra, u tilşunos va davlat arbobi Vilgelm fon Gumboldtning ukasi bölgan. Ilmiy qiziqişlari nihoyatda keng bölgani uçun zamondoşlari uni «19-asr Aristoteli» deb ataganlar; bu laqabni ÖzME ham keltiradi.1
Yoşligi va ta'limi
13Gumboldt 1769-yil 14-sentabrda Berlinda tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, aka-uka Gumboldtlar uyda puxta ta'lim olgan, Aleksandr keyin Frankfurt-na-Odere va Gyottingen universitetlarida iqtisod, tibbiyot, fizika, matematika va tarixni örgangan, Frayberg toğ akademiyasida geologiyani öqigan. Yoşligida tabiatşunos Georg Forster bilan Yevropa böylab qilgan sayohati unda uzoq tropik mamlakatlarga borişga kuçli iştiyoq uyğotgan.
Amerika ekspeditsiyasi
13ÖzME'ga köra, 1799—1804-yillarda Gumboldt fransuz botanigi Eme Bonplan bilan birga Markaziy va Janubiy Amerikani tadqiq qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, sayohatçilar Venesuelada Orinoko daryosi böylab suzib, uning havzasi Amazonka tizimi bilan Kasikyare irmoği orqali tutaşganini aniqlagan. Söngra And toğlarini kesib ötib, Ekvadordagi Kito şahriga yetgan; Gumboldt bir neça vulqonga kötarilgan va Çimboraso çöqqisiga çiqişga uringan. Keyin taxminan bir yil Meksikada işlagan. ÖzME'ga köra, Yevropaga qaytgaç, töplangan materiallarni 1807—1834-yillarda çiqqan 30 jildlik asarida umumlaştirgan.
Rossiya va Örta Osiyo safari
13ÖzME'ga köra, 1829-yilda Gumboldt Rossiyaga kelgan, Ural va Oltoyga borgan, qaytişda Qozoğistondagi Semipalatinsk va Uralsk (Yoyiq) şaharlarida bölgan, Kaspiy dengizining şimoliy sohilidan ötgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu safar Rossiya hukumati taklifi va hisobidan uyuştirilgan; olimga mineralog Gustav Roze va tabiatşunos Kristian Erenberg hamrohlik qilgan.
Ilmiy merosi
13ÖzME'ga köra, Gumboldt iqlimşunoslik, ösimliklar va hayvonlar geografiyasi, kartografiya hamda okeanografiya sohalarida tadqiqot olib borgan. U tabiatdagi geografik zonallik va toğlardagi balandlik mintaqalanişini ilmiy umumlaştirişga harakat qilgan. Izotermalar usulini işlab çiqib, Şimoliy yarimşar uçun ularning taqsimlanişini körsatuvçi xarita tuzgan, magnit hodisalarining geografik tarqalişini örgangan va materiklarning örtaça balandligini hisoblagan.
Rusça Vikipediyaga köra, Gumboldt öz vazifasini tabiatni yaxlit tizim sifatida anglaş va tabiat kuçlarining özaro ta'sirini örganişda körgan. Qiyosiy usul asosida u fizik geografiya, landşaftşunoslik va ösimliklar ekologik geografiyasiga asos solgan, geomagnetizmning ilmiy poydevorini yaratgan, kontinental va dengiz iqlimi farqini tuşuntirib bergan. Uning sönggi yirik asari — köp jildlik «Kosmos».
ÖzME'ga köra, olim insonparvarlik va aql bilan iş tutiş ğoyalarini tarğib qilgan, irqlar va xalqlar tengsizligiga hamda bosqinçilik uruşlariga qarşi çiqqan. U 1800-yildan Berlin Fanlar akademiyasining a'zosi, 1818-yildan Peterburg Fanlar akademiyasining faxriy a'zosi bölgan. Gumboldt 1859-yil 6-mayda Berlinda vafot etgan.
Xotirasi
13ÖzME'ga köra, Gumboldt nomi bilan Markaziy Osiyo va Yangi Zelandiyadagi bir neça toğ, AQŞdagi köl va daryo, aholi punktlari, Grenlandiyadagi muzlik, Tinç okeanidagi dengiz oqimi, bir qator ösimliklar, mineral va Oydagi krater atalgan. Berlin universiteti aka-uka Vilgelm va Aleksandr Gumboldtlar nomini oladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Aleksandr Gumboldt // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4306 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAleksandr Gumboldt. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4306
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4306
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Гумбольдт, Александр фонru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 3-jild, 499–500-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 499–500-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.