Venesuela

Venesuela (rasmiy nomi — Venesuela Bolivar Respublikasi) — Janubiy Amerikaning şimolidagi davlat. Şimolda Karib dengizi va Atlantika okeani bilan öralgan, poytaxti — Karakas.

Qadimda Venesuela hududida aravak, karib va boşqa indeys qabilalari yaşagan; ular ovçilik, baliqçilik va dehqonçilik bilan şuğullangan. 1498-yilda X. Kolumb Venesuela sohillariga yetib kelgan. 1499-yilda A. de Oxeda boşçiligidagi ispan ekspeditsiyasi Marakaybo qöltiğigaça bölgan qirğoqni örganib, suv ustidagi qoziqlarda qurilgan indeys turar joylarini körgan va bu yerni «Venesuela» («kiçik Venesiya») deb atagan. Rus tilidagi Vikipediyada nomni Amerigo Vespuççi bergani, ingliz tilidagi Vikipediyada esa nom mahalliy «Veneciuela» sözidan kelib çiqqan bölişi mumkinligi ham aytiladi.

Mustaqillik uçun kuraş 1810-yilda boşlangan; unga F. Miranda, keyin S. Bolivar rahbarlik qilgan. Özbekça Vikipediyada 1811-yil mustaqillikka erişilgani, 1819-yilda Buyuk Kolumbiya tarkibiga kirilgani, 1830-yildan esa mustaqil davlat ekani aytiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1811-yil 11-iyulda mustaqillik e'lon qilingan, uruş esa 1821-yilda Karabobo jangidan keyin tugagan. Venesuela 1830-yilda Buyuk Kolumbiyadan ajralib çiqdi.

1913-yilda neft konlari oçildi. 1952-yilda Peres Ximenes diktaturasi örnatildi, 1958-yil yanvarda u ağdarildi. 1968-yilgi saylovda Sotsial-xristian partiyasi rahbari R. Kaldera ğalaba qozondi. 1998-yilgi prezident saylovida Ugo Çaves ğalaba qozondi va 1999-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi. Venesuela 1945-yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 5-iyul (1811-yilgi mustaqillik e'loni).

Maydoni özbekça Vikipediyada 916 445 km², ingliz tilidagi Vikipediyada 912 050 km² deb berilgan. Aholisi özbekça Vikipediyada 31 118 878 kişi (2024), ingliz tilidagi Vikipediyada 2025-yilda taxminan 31,8 million deb körsatilgan.

Relyefi uç qismdan iborat: şimoli-ğarbda And toğlarining qismi (Bolivar çöqqisi, 5007 m), markazda Orinoko tekisliklari (Lyanos) va janubi-şarqda Gviana yassitoğligi. Iqlimi issiq subekvatorial. Eng yirik daryosi — Orinoko, eng yirik köli — Marakaybo. Dunyodagi eng baland Anxel şarşarasi (1054 m) şu yerda joylaşgan. Hududning yarmidan köpini örmonlar egallaydi. Hayvonot dunyosida maymunlar, yalqov çumolixör, zirhlilar, kolibrilar, kayman va elektrik ilonbaliqlar bor.

Venesuela — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiya 1999-yil 30-dekabrdan kuçga kirgan. Davlat va hukumat boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali Milliy assambleya; u 5 yilga saylanadi. Ma'muriy jihatdan mamlakat poytaxt okrugi, 22 ştat va 72 federal hududga bölingan (ingliz tilidagi Vikipediyada — 23 ştat, poytaxt okrugi va federal boğliqliklar). Rus va ingliz tilidagi manbalarga köra, Nikolas Maduro AQSH kuçlari tomonidan qölga olingaç, vazifasini bajaruvçi prezident — Delsi Rodriges.

Xöjaligi neft qazib oliş va qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Valyuta tuşumining 90 foizidan köproğini neft sanoati ta'minlaydi. Yalpi mahsulotda sanoat 48, xizmat körsatiş 45, qişloq xöjaligi 7 foizni taşkil etadi. Temir rudasi, boksit, nikel, oltin, olmos va boşqa foydali qazilmalar ham qazib olinadi. Qişloq xöjaligida makkajöxori, şoli, kofe va kakao yetiştiriladi. Pul birligi — bolivar. Ingliz tilidagi Vikipediyada giperinflyatsiya, tovarlar tanqisligi va AQSH sanksiyalari bilan boğliq inqiroz ta'kidlanadi.

Davlat tili — ispan tili, dindorlar asosan katoliklar. Yozma adabiyot ispan tilida rivojlangan; muhim örinni Andres Belo, Romulo Galegos („Donya Barbara“, 1929) kabi yozuvçilar egallaydi. Karakasda Markaziy universitet, Milliy kutubxona (1883) va Tasviriy san'at, tarix hamda S. Bolivar muzeylari mavjud. Me'morlikda ispan mustamlaka davridagi barokko uslubi, keyinçalik zamonaviy temir-beton inşootlar rivojlandi.