Omonullaxon

Omonullaxon (Amonulloh) — barakzaylar sulolasidan çiqqan Afğoniston hukmdori. U 1919-yildan 1929-yilgaça mamlakatni boşqargan, Uçinçi inglizafğon uruşidan söng Afğonistonning mustaqil taşqi siyosat yuritişiga erişgan.

Omonullaxon 1892-yilda tuğilgan. Özbekça Vikipediyada tuğilgan joyi Kobul, 6-yanvar deb körsatilgan; rusça va inglizça Vikipediyada esa 1-iyun va Kobul yaqinidagi Pağmon körsatilgan. U amir Habibullaxonning uçinçi öğli bölib, otasining ikkinçi xotinidan tuğilgan. Amir ölimidan oldin u Kobul hokimi sifatida armiya va xazinani nazorat qilgan.

1919-yil fevralda Habibullaxon Lağmon viloyatida ovda öldirildi. Özbekça manba otasi saroy fitnasi natijasida öldirilganini yozadi. Rusça va inglizça manbalarga köra, Omonullo Kobulda xazinani egallab, amakisi Nasrullaxonga qarşi töntariş qilgan va 28-fevralda özini amir e'lon qilgan. Bu manbalarda Nasrullaxon keyinçalik qamoqqa olinib, taxminan bir yildan söng öldirilgani aytiladi.

Özbekça manbaga köra, Afğoniston mustaqil davlat deb e'lon qilingaç, Angliya tomonidan Uçinçi inglizafğon uruşi boşlangan (uruş boşlaniş sanasi manbalarda 6-may va 3-may deb turliça berilgan). 1919-yil avgustda Ravalpindida tinçlik şartnomasi imzolandi va Afğoniston Britaniya ta'siridan çiqib, mustaqil taşqi siyosat yuritiş huquqini qölga kiritdi. Omonullaxon Rossiya, Turkiya, Eron, Germaniya, Italiya va Fransiyaga favqulodda missiyalar yuborib, diplomatik aloqalar örnatdi.

Omonullaxon mamlakatni ğarbça namunada modernizatsiya qilişga intildi. Abdulquddusxon Ittimodiy boş vazir, Mahmud Tarziy taşqi işlar vaziri, Muhammad Nodirxon harbiy vazir bölgan. Afğoniston Konstitutsiyasi qabul qilindi: özbekça manba buni 1923-yil deb körsatadi; rusça manbada Loya jirga 1923-yil 9-aprelda, inglizçada 1922-yil 11-aprelda tasdiqlagan deyiladi. Konstitutsiyaning 16-moddasi barça fuqarolarga teng huquq va erkinliklarni şariat va qonunlarga muvofiq bergan.

Ma'lumotlarga köra, mamlakatda 320 dan ortiq maktab oçilgan, boşlanğiç ta'lim majburiy qilingan, öğil va qiz bolalar uçun maktablar taşkil etilgan. Rafiqasi malika Soraya Tarziy ayollar huquqlari siyosatiga ta'sir körsatgan. 1927-yil oxiri — 1928-yilda Omonullaxon Hindiston, Misr, Yevropa mamlakatlari, Turkiya va boşqa davlatlarga safar qilgan.

Islohotlar qattiq qarşilikka uçradi. 1924–1925-yillarda Xost qözğoloni böldi va bostirildi. 1928–1929-yillarda tojik Habibulla (Baçai Saqqo) boşçiligidagi qözğolon natijasida Omonullaxon 1929-yil 14-yanvarda taxtdan voz keçib, Hindistonga yoki Qandahorga ketdi (manbalarda turliça). Özbekça manbada SSSR yordamida qaytişga uriniş va 1929-yil may oxirida kuraşni töxtatib, Hindiston orqali Italiyaga ketgani qayd etilgan.

U yigirma yildan ortiq surgunda yaşadi. 1960-yil aprelda Syurixda vafot etdi (rusça manbada 25-aprel, inglizçada 26-aprel). Inglizça manbaga köra, jasadi Afğonistonga olib kelinib, Jalolobodda otasi qabri yonida dafn etilgan; özbekça manba ham Jalolobodda dafn etilganini yozadi.