Nosir Xisrav

Nosir Xisrav (forsça: ناصرخسرو) — 11-asrda yaşagan fors tilidagi şoir, mutafakkir va sayyoh. U ismoiliylik ta'limotining Xurosondagi tarğibotçilaridan biri bölgan, “Safarnoma” asari va devoni bilan tanilgan.

Özbekça Vikipediyada töliq ismi Abu Mu'iniddin Nosir Xisrav al-Qubodiyoniy deb berilgan. Ingliz Vikipediyasida Abu Mu'in Hamid al-Din Nasir ibn Xusraw ibn Harith al-Qubadiyani al-Marvaziy şaklida keltiriladi. Şe'rlarida u köpinça “Hujjat” taxallusini, ba'zan Nosir va Xisrav ismlarini işlatgan. Hujjat — ismoiliylar tizimidagi unvon bölib, “dalil”, “isbot” ma'nosini anglatadi.

Nosir Xisrav 1004-yilda Xuroson viloyatidagi Qubodiyonda tuğilgan. Rus Vikipediyasiga köra, u yerlari va ma'muriy lavozimlari bölgan boy oiladan çiqqan. Özbekça maqolada aytilişiça, u Marv va Balx madrasalarida tahsil olgan, ğaznaviylar saroyida mirzalik qilgan va soliq mahkamasini boşqargan. 1040-yilda Xuroson saljuqiylar qöliga ötgan.

Taxminan qirq yoşlarida uning hayotida ruhiy buriliş yuz bergan. Manbalarga köra, u xizmatni tark etib, 1045–1046-yillarda uzoq safarga çiqqan va taxminan yetti yil (1052-yilgaça) Eron, Armaniston, Ozarbayjon, Suriya, Falastin, Arabiston va Misrda bölgan. Arabistonda haj ziyoratini bajargan. Qohirada fotimiylar xalifaligi davrida ismoiliylik ta'limotini çuqurroq örgangan; ingliz Vikipediyasiga köra, u yerda al-Muayyad aş-Şiroziy bilan uçraşgan. Söng Xuroson böyiça Hujjat etib tayinlangan.

1052-yilda Balxga qaytgaç, u ismoiliylik ğoyalarini oçiq tarğib qila boşladi. Sunniy ulamolarning duşmanligi tufayli unga şialik va dindan çiqişda ayblovlar qöyildi, özbekça maqolada ölimga hukm qilingani aytiladi. U Xurosonni tark etib, Badaxşondagi Yumgon (Yamgon) vodiysiga borgan va umrining qolgan qismini şu yerda ötkazgan. Atrofida ismoiliylar jamoasi şakllangan.

Vafot sanasi manbalarda turliça körsatiladi. Özbekça Vikipediyada 1088-yil deyilgan. Rus va ingliz Vikipediyalarida esa 1072/1073-yildan keyingi davr yoki 1088-yil, ya'ni 1072–1088-yillar oraliği keltirilgan; rus maqolasida 1088-yil sanasi 17-asr tarixçisi Hoji Xalifa ma'lumotiga boğlanadi va uni bahssiz deb bölmasligi ta'kidlanadi. Maqbarasi Badaxşonda joylaşgan; yozuvga köra, u 1697-yilda ta'mirlangan.

Eng maşhur asari — “Safarnoma” (sayohat kitobi). Şuningdek, “Zod ul-musofirin”, “Vajhi din”, “Saodatnoma”, “Röşnoinoma”, “Jomeʼ ul-hikmatayn”, “Kuşoyiş va rahoyiş” kabi şe'riy va nasriy asarlar yozgan. Forsiy devoni qasida, ğazal, qit'a va ruboiylarni öz içiga oladi. Falsafiy asarlari asosan fors tilida yozilgani muhim hisoblanadi, çunki fotimiylar adabiyotida arab tili ustun edi.

Falsafasida ta'vil usuli — matn va marosimlarning içki ma'nosini oçiş muhim örin tutadi.

Badaxşon ismoiliylari uni “Pir” yoki “Şoh Sayyid Nosir” deb ataydi va öz jamoalarining asosçisi hisoblaydi. Özbekça maqolaga köra, maqbarasi “Mozori Şoh Nosir” nomi bilan ziyoratgoh bölgan. Asarlari köp tillarga tarjima qilingan; “Safarnoma” va ba'zi şe'rlari özbek tiliga ögirilgan.