Biofizika

Biofizika, biologik fizika — biologik sistemalarda keçadigan fizik jarayonlarni va ularga ta'sir körsatadigan turli fizik omillarni örganadigan fan. Ingliz tilidagi manbada u fizikada qöllanadigan yondaşuv va usullarni biologik hodisalarni örganişga tatbiq etadigan fanlararo soha sifatida ta'riflanadi.

Biofizika biologik taşkil etilişning barça darajalarini — molekulalardan organizm va populyatsiyalargaça — qamrab oladi. Örganilayotgan obyektning tuziliş darajasiga qarab u molekulyar biofizika, hujayra biofizikasi va murakkab biologik sistemalar biofizikasiga bölinadi.

Molekulyar biofizika makromolekulalar va boşqa muhim biologik birikmalarning tuzilişi hamda funksional xususiyatlarini örganadi. Hujayra biofizikasi hujayra hayotiy faoliyati asosidagi fizik-kimyoviy jarayonlarni va hujayra struktura elementlari, ayniqsa membrana tuzilişining ahamiyatini tadqiq qiladi. Biologik sistemalar biofizikasi töqima, organizm va tabiiy jamoalardagi biologik jarayonlarning özaro ta'siri, boşqarilişi va matematik modellaştirilişini örganadi.

Örganiş obyekti va usullariga köra biofizika molekulyar biologiya, bioorganik kimyo va biokimyoga yaqin bölgani uçun bu fanlar bilan köpinça fizik-kimyoviy biologiyaga birlaştiriladi. Rus tilidagi manbaga köra, YUNESKO nomenklaturasida biofizika biologiyaning bölimi sifatida 2406 kod bilan berilgan.

Özbek tilidagi manbaga köra, mexanika qonuniyatlarini organizmni örganişga (qon aylanişi, tovuş va yoruğlikni seziş) tatbiq qilişga birinçi uriniş 17-asrda sodir bölgan. 18-asr oxirida L. Galvani va A. Volta “hayvon elektri”ni kaşf etgan. Ingliz tilidagi manbada Luidji Galvani (1737–1798) tadqiqotlari keyingi biofizika sohasiga zamin yaratgani, 1840-yillarda esa Berlin fiziologlar maktabi (G. Gelmgols, E. G. Veber, K. Lyudvig, I. Myuller) dastlabki biofizik tadqiqotlarni olib borgani aytiladi.

19-asr va 20-asr boşlarida organizm energetikasi prinsiplari (Yu. R. Mayer), köriş va eşitiş organlarining fizik asoslari hamda yoruğlikning biologik strukturalar bilan ta'siri (G. Gelmgols, K. A. Timiryazev, P. P. Lazarev), töqima va hujayradagi osmotik va bioelektrik hodisalar (E. Dyubua-Reymon, Yu. Bernşteyn, J. Lyob, V. Nernst) haqidagi asosiy tuşunçalarga asos solingan.

“Biofizika” atamasi haqida manbalar turliça ma'lumot bermaydi, ammo bitta manbada u dastlab 1892-yilda Karl Pirson tomonidan kiritilgani aytiladi. Rus tilidagi manbada soha şakllanişida Ervin Şryodingerning «Hayot fizika nuqtai nazaridan» (1945) asari muhim örin tutgani körsatilgan; ingliz tilidagi manbada ham şu kitob (What Is Life?) naşr etilgaç, sohaning maşhurligi oşgani yoziladi. Ingliz manbasiga köra, 1957-yildan biofiziklar Biofizika jamiyatiga birlaşgan; unda hozir dunyo böylab taxminan 9000 a'zo bor. Moskvada birinçi Fizika va biofizika instituti 1927-yilda taşkil etilgan, ammo uning rahbari akademik P. P. Lazarev 1931-yilda hibsga olinib, institut yopilgan (rus manbasi).

Özbekistonda biofizikaga oid tadqiqotlar 20-asrning 60-yillarida Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida hamda Özbekiston milliy universitetining biokimyo, keyinçalik biofizika kafedralarida boşlangan. Asosiy yönalişlar: ionlarning faol transporti, membrana funksiyalarining gormonal regulyatsiyasi, membrana faol birikmalarining ta'sir mexanizmi. Tadqiqotlar hozir Fanlar akademiyasi Fiziologiya va biofizika institutida, Özbekiston milliy universitetining biofizika kafedrasida va boşqa oliy öquv yurtlarida olib boriladi.

Rus tilidagi manbada YUNESKO nomenklaturasi böyiça quyidagi bölimlar keltirilgan: bioakustika, bioelektr, bioenergetika, biomexanika, biooptika, tibbiyot fizikasi, murakkab sistemalar biofizikasi, sezgi sistemalari biofizikasi, yaşaş muhiti biofizikasi, davriy jarayonlar biofizikasi (bioritmologiya), rivojlaniş va evolyutsiya biofizikasi hamda metabolizm biofizikasi. Şuningdek nazariy, molekulyar, kvant, hujayra, fotobiologik jarayonlar (jumladan radiatsion biofizika) va amaliy biofizika ajratiladi.

Biofizikada turli optik usullar, sinxrotron nurlanişli rentgen strukturaviy tahlil, YaMR va EPR spektroskopiyasi, elektrometrik usullar, mikroelektrod texnikasi, lazer spektroskopiyasi, belgilangan atomlar usuli qöllanadi (rus manbasi). Ingliz manbasida fluoressent tasvirlaş, elektron mikroskopiya, rentgen kristallografiyasi, atom-kuç mikroskopiyasi va kiçik burçakli soçiliş usullari, şuningdek optik cimtirgichlar bilan molekulalarni bevosita boşqariş sanab ötiladi. Tibbiy fizika fizikaning tibbiyotga har qanday tatbiği sifatida ta'riflanadi.

Biofizikaning köp sohalari tibbiyot, qişloq xöjaligi va atrof muhitni muhofaza qilişda ahamiyatga ega, jumladan ultratovuş va lazer nurini tibbiyotda qöllaş (özbek manbasi).