Ubaydullaxon
SaqlaşÖqiş: 4 daqiqa
Ubaydullaxon (Ubaydulla Sulton; adabiy taxallusi — Ubaydiy, Qul Ubaydiy; 1486 — 1540) — Buxoro xonligi hukmdori (1533–1540), sarkarda va şoir, şayboniylar sulolasi vakili. ÖzME'ga köra, uning töliq ismi Abulğoziy Ubaydulloh Bahodirxon ibn Mahmud Sulton bölib, u Xorazmdagi Vazir şahri yaqinidagi Tirsak degan joyda tuğilgan va Buxoroda vafot etgan. Rusça va inglizça Vikipediya tuğilgan yilini 1487 deb körsatadi.12
Kelib çiqişi va tarbiyasi
13Ubaydullaxon Muhammad Şayboniyning ukasi Mahmud Sultonning öğli edi. ÖzME'ga köra, otasining iltimosi bilan naqşbandiya pirlaridan Xoja Ubaydulloh Ahror bolaga öz ismini bergan. Tasavvufdan ilk saboqni u otasining piri Mavlono Muhammad Qozidan olgan; keyinçalik Fazlulloh ibn Rözbehon, Maxdumi A'zam kabi davrining taniqli olimlari unga ustozlik qilgan. Ayniqsa Buxoroda Mir Arab nomi bilan tanilgan şayx Abdulla Yamaniy bilan yaqin boğliq bölgan: ÖzME'ga köra, u yoş şahzodaga harbiy işdan ham saboq bergan va uni öz muridi qilgan. Rusça Vikipediya hadis va fiqh böyiça ustozlarini, yassaviya tariqati şayxlarini ham sanab ötadi.
Sarkardalik faoliyati
13Otasi 1504-yilda vafot etgaç, ÖzME'ga köra, Ubaydulla Buxoro hokimi böldi. U amakisi Şayboniyxonning Xorazm (1505), Balx (1506), Hirot va Maşhad (1507) yurişlarida qatnaşgan. 1510-yilda Şayboniyxon safaviylar şohi Ismoil I bilan jangda halok bölgaç, rasmiy xon Köçkunçixon bölsa-da, rusça Vikipediyaga köra, davlat siyosatini amalda Ubaydulla belgilagan.
1511-yildagi mağlubiyatdan söng şayboniylar Turkiston tomonga çekinişga majbur bölgan. ÖzME'ga köra, 1512-yil bahorida Köli Malik yaqinidagi jangda Ubaydulla ğalaba qozonib, Buxoro va Samarqandni qaytarib olgan. Söng Zahiriddin Muhammad Bobur safaviy sarkardasi Najmi Soniy qöşini bilan yana Movarounnahrga kirib keldi. 1512-yil noyabrida Ğijduvon qal'asi ostida bölgan hal qiluvçi jangda Ubaydulla va Jonibek Sulton boşçiligidagi qöşin ğalaba qozondi, Najmi Soniy esa öldirildi. Rusça Vikipediya bu ğalaba Movarounnahrning safaviylar Eronidan mustaqilligini va hududda sunniylik an'anasini saqlab qolganini ta'kidlaydi.
Keyingi yillarda Ubaydulla Xurosonni qaytariş uçun bir neça marta yuriş qilgan. ÖzME'ga köra, 1513-yilda Marv egallangan, Xorazm ham bösundirilib, u yerga öğli Abdulazizxon hokim qilib qöyilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Hirot 1529- va 1536-yillarda ikki marta qölga kiritilgan. Inglizça Vikipediyaga köra esa Xurosondagi beş yurişi oxir-oqibat muvaffaqiyatsiz tugagan: 1528-yil sentabrida Turbati Şayx Jom jangida safaviylar birinçi marta artilleriya qöllab, uning qöşinini yenggan. Rusça Vikipediya Ubaydullaning Usmonlilar sultoni Salim I bilan ittifoq tuzganini va 1536-yilda Ming imperatori saroyiga elçi yuborganini ham qayd etadi.
Xonligi
13ÖzME'ga köra, 1533-yilda Abu Saidxon vafot etgaç, turkiy odatga köra sultonlarning eng kattasi sifatida Ubaydulla xon qilib kötarilgan, poytaxt Samarqanddan Buxoroga köçirilgan va davlat Buxoro xonligi deb atala boşlagan. Uning davrida Buxoroning siyosiy va madaniy mavqei oşdi: Mir Arab madrasasi, Mirak Sayyid Ğiyos boği, Zarafşon ustidagi Mehtar Qosim köprigi qurildi. Rusça Vikipediyaga köra, 1515-yilda Sirdaryo böyidagi Sauran şahrida ham uning nomi bilan madrasa barpo etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1538-yilda u Xorazmga yuriş qilib, mahalliy hukmdor Avaniş xonni öldirgan, biroq tez orada uning öğli Din Muhammad tomonidan siqib çiqarilgan.
Ijodi
13Ubaydullaxon tasavvufga çuqur e'tiqod qilgan: ÖzME'ga köra, u yassaviya va naqşbandiya tariqatlariga mansub bölib, öziga muridlar ham tarbiyalagan. U özbek, fors va arab tillarida «Ubaydiy», «Qul Ubaydiy», «Ubaydulloh» taxalluslari bilan şe'r yozgan. ÖzME'ga köra, uçala tildagi devonlarini jamlagan kulliyotini 1583-yilda Mir Husayn al-Husayniy köçirgan. Turkiy devonida 310 ğazal, 430 ruboiy, tuyuq, masnaviy, muammo va yor-yorlar bor; «Omonatnoma», «Şavqnoma», «Ğayratnoma», «Sabrnoma» kabi diniy-axloqiy manzumalar ham şu devonga kirgan. Forsiy devonda 163 ğazal va 418 ruboiy, arabça merosida esa 35 ga yaqin şe'r saqlangan.
ÖzME uni Ahmad Yassaviy boşlagan hikmatnavislik an'anasini davom ettirgan şoir deb baholaydi: undan 1786 baytdan iborat 220 dan ortiq hikmat yetib kelgan. Ikki tildagi ruboiylari soni 850 ga yaqin bölib, özbek ruboiysining Boburdan keyingi rivoji uning nomi bilan boğlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, u Qur'onga turkiy tilda tafsir yozgan, musiqa va xattotlik bilan şuğullangan; uning saroyida Movarounnahrdagi eng yirik adabiy davra yuzaga kelgan, saroy kitobxonasida esa keyinçalik Buxoro miniatyura maktabi deb atalgan uslub şakllangan.
Vafoti va merosi
13ÖzME'ga köra, Ubaydullaxon 1540-yil martida Buxoroda vafot etgan va Bahouddin Naqşband majmuasidagi Daxmai şohon xilxonasiga dafn qilingan. Rusça va inglizça Vikipediya esa uni ustozi Abdulla Yamaniy yonida, Mir Arab madrasasida dafn etilgan deb yozadi. Vafotidan söng taxt uçun kuraş kuçaygan. ÖzME'ga köra, uning kulliyoti yagona nusxada Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida, «Devoni Ubaydulloxon» qölyozmasi esa Turkiyadagi Nuri Usmoniya kutubxonasida saqlanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ubaydullaxon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2611 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAUbaydullaxon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2611
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2611
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Убайдулла-ханru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Ubaidullah Khanen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 9-jild, 4–6-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 4–6-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.