Dunay
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Dunay (nemisça Donau, vengerça Duna, serb va bolgarça Dunav, ruminça Dunărea; qadimgi yunonlarda Istros) — Yevropadagi yirik daryo, uzunligi jihatidan Volgadan keyin ikkinçi örinda turadi. ÖzME'ga köra, uning uzunligi 2850 km, havzasining maydoni 817 ming km². Daryo Germaniyaning Şvarsvald toğlaridan boşlanib, Qora dengizga katta delta hosil qilib quyiladi; manbai bilan quyiliş joyi örtasidagi balandlik farqi 678 m.1
Oqimi
13Dunay Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Vengriya, Xorvatiya, Serbiya, Bolgariya, Ruminiya va Ukraina hududidan oqib ötadi yoki ular çegarasidan yuradi. Inglizça Vikipediya bu röyxatga Moldovani ham qöşadi va daryo jami ön mamlakatni boğlaşini, havzasi esa yana töqqiz davlat hududiga yoyilganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Dunayning eng uzun boşlanğiç irmoği — Breg, daryo esa öz nomini Donauesingen şahridagi irmoqlar qöşilgan joydan oladi.
ÖzME'ga köra, oqim tavsifiga qarab daryo uç qismga ajratiladi. Yuqori Dunay Venagaça çuqur va tor vodiyda oqadigan toğ daryosi bölib, özanining eni 350 m gaça boradi. Örta Dunay Venadan Temir Darvoza darasigaça Örta Dunay tekisligidan oqadi, vodiysining kengligi 5–20 km. Toğ va tepaliklarni kesib ötgan joylarda u tor daralar hosil qiladi; Serbiya va Ruminiya çegarasidagi taxminan 120 km uzunlikdagi Jerdap darasida vodiy eni 0,6–1,5 km gaça torayadi, ostona va tezoqar joylar kemaçilikni qiyinlaştiradi. Quyi Dunay Temir Darvozadan quyilişgaça davom etadi, quyiliş joyidan 80 km yuqorida maydoni taxminan 3500 km² bölgan delta boşlanadi va daryo uç asosiy tarmoqqa ajraladi. Inglizça Vikipediyaga köra, delta Ruminiya va Ukraina hududida joylaşgan.
Gidrologiyasi
13ÖzME'ga köra, Dunay rejimi murakkab: bahorda tölib, yoz va kuz boşida ham toşib oqadi, qişda suvi kamayadi. Örtaça suv sarfi yuqori oqimda sekundiga 420 m³, örta oqimda 1900 m³, quyilişda 6430 m³ ni taşkil qiladi; daryo yiliga örtaça 203 km³ suv olib keladi va dengizga taxminan 120 million tonna oqiziq yetkazadi. Qattiq qişlarda u bir yarim oygaça muzlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2006-yil 13-aprelda Temir Darvoza tuğonida sekundiga 15 400 m³ lik rekord suv sarfi qayd etilgan.
Dunayning 300 ga yaqin irmoği bor. Eng yiriklari öng tomondan Inn, Drava va Sava, çap tomondan Morava, Tisa, Olt, Seret va Prut.
Xöjalik ahamiyati
13Inglizça Vikipediyaga köra, Dunay qadimdan Yevropaning muhim savdo yöli bölib, bir paytlar Rim imperiyasining çegarasi vazifasini ham ötagan. Bugun uning 2415 km qismi kema qatnoviga yaroqli. Reyn–Mayn–Dunay kanali daryoni Şimoliy dengiz bilan, Dunay–Qora dengiz kanali esa uning quyi oqimini Konstansa porti bilan boğlaydi. Daryo böyida tört davlat poytaxti — Vena, Bratislava, Budapeşt va Belgrad joylaşgan; ÖzME Regensburg, Ruse, Galats va Izmail kabi portlarni ham sanaydi.
Daryo gidroenergetika, suğoriş va içimlik suv manbai sifatida ham muhim. ÖzME'ga köra, Ruminiya va Serbiya çegarasida ikkita yirik GES, Avstriya va Germaniyada GES'lar kaskadi qurilgan. Dunayda baliqçilik rivojlangan: inglizça Vikipediyaga köra, unda çörtan, sudak, laqqa, zoğora baliq va bekirelar uçraydi.
Xalqaro maqomi
13Dunay xalqaro daryo hisoblanadi. ÖzME'ga köra, 1948-yilda qabul qilingan konvensiya barça kemalarning daryoda erkin suzişini kafolatlaydi, Dunayböyi davlatlariga tegişli bölmagan harbiy kemalarning qatnovini esa taqiqlaydi. Konvensiya ijrosini barça Dunayböyi davlatlari a'zo bölgan Dunay komissiyasi nazorat qiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Dunay // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4033 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADunay. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4033
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4033
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Danubeen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 3-jild, 403–404-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 403–404-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.