Endokrinologiya

Endokrinologiya — klinik tibbiyotning içki sekretsiya bezlari haqidagi sohasi. Uning nomi yunonça «endo» (içki), «krino» (ajratiş) va «logiya» (fan) sözlaridan olingan.

Endokrinologiya içki sekretsiya bezlarining tuzilişi, rivojlanişi va funksiyalarini, ular işlab çiqaradigan gormonlarni hamda şu bezlar bilan boğliq kasalliklarni örganadi. Rus Vikipediyasiga köra, fan gormonlarning hosil böliş yöllari va ularning odam hamda hayvonlar organizmiga ta'sirini ham tadqiq qiladi. Ingliz Vikipediyasida ta'kidlanişiça, endokrin bezlar gormonlarni oqim yöli (nayça tizimi) orqali emas, bevosita qonga ajratadi, şuning uçun ular nayçasiz bezlar deb ataladi. Bir gormon turli nişon organlarga bir neçta ta'sir körsatişi, bir organga esa bir neçta gormon ta'sir etişi mumkin.

Amaliy endokrinologiya asosan gipofiz, qalqonsimon bez, buyrak usti bezlari, tuxumdonlar, uruğdonlar va me'da osti bezi bilan şuğullanadi. Endokrinolog şifokor qandli diabet, giper- va gipotireoz kabi kasalliklarni davolaydi. Endokrinologiya muammolari kardiologiya, onkologiya, nefrologiya, ginekologiya va boşqa tibbiyot sohalari bilan boğliq; u veterinariya va çorvaçilikda ham qöllanadi.

Ingliz Vikipediyasida yozilişiça, endokrinologiyaning eng qadimgi izlari Xitoyda kuzatilgan: miloddan avvalgi 200-yilga kelib xitoyliklar odam siydigidan jinsiy va gipofiz gormonlarini ajratib, davolaşda işlatgan.

Fan sifatida endokrinologiya 19-asrning ikkinçi yarmidan şakllana boşladi. Özbekça Vikipediyaga köra, içki sekretsiya bezlari tuşunçasini nemis fiziologi D. Myuller ilgari surgan (1830), uni termin sifatida fanga fransuz fiziologi K. Bernar kiritgan (1855). A. Bertold 1849-yilda xörozlar bilan ötkazgan tajriba endokrinologiyadagi ilk tajriba hisoblanadi. R. Greyvs (1835) va K. Bazedov (1840) diffuz toksik buqoqni, T. Adisson (1855) esa buyrak usti bezi surunkali yetişmovçiligini tasvirlagan. Rus Vikipediyasida esa zamonaviy endokrinologiya paydo bölgan yil sifatida 1848-yil körsatilgan: şu yili Adisson buyrak usti bezi pöstloği şikastlanişi bilan boğliq kasallikni tekşirişga kirişgan. Manbalarda Adisson tadqiqotlarining sanasi şu tariqa farq qiladi.

Şveytsariyalik jarroh T. Koxer buqoqni davolaşda jarrohlik usulini işlab çiqdi. 1889—1890-yillarda D. Mering va O. Minkovskiy qandli diabetda me'da osti bezi faoliyati buzilişini tajribada körsatdi; L. V. Sobolev (1901) bezning içki sekretsiya faoliyati Langergans orolçalari bilan boğliqligini aniqladi. Bu F. Banting va Ç. Bestning insulinni ajratib olişiga (1921) ilmiy asos böldi. Adrenalin (1901), tiroksin (1915), testosteron (1934), triyodtironin (1950), oksitotsin va vazopressin (1953) toza holda ajratib olindi.

«Gormon» tuşunçasini 1905-yilda ingliz fiziologlari U. Beylis va E. Starling kiritgan (rus Vikipediyasi); ingliz Vikipediyasi esa ularning asl ta'rifini 1902-yilga boğlaydi.

Özbekistonda fan rivoji endemik buqoqni örganiş va uning sababi — yod yetişmasligini aniqlaşdan boşlandi. 1954-yilda Toşkentda buqoqqa qarşi dispanser taşkil etildi, 1957-yilda Özbekiston FA tarkibida Ölka tibbiyoti ilmiy tekşiriş instituti oçildi, uning negizida 1989-yilda Endokrinologiya instituti tuzildi. 1998-yilda yod yetişmovçiligi böyiça keng kölamli epidemiologik tadqiqotlar ötkazildi, bez töqimalarini suyuq azotda kriokonservatsiya qiliş va transplantatsiya usuli amaliyotga joriy etildi.

Zamonaviy endokrinologiyaning asosiy yönalişlari: qandli diabet, qalqonsimon bez kasalliklari, jinsiy bezlar faoliyati buzilişi, gipotalamogipofizar tizim kasalliklari, birlamçi giperparatireoz, gormonlarning ta'sir mexanizmi va biosintezi, gormon analoglari va yangi preparatlarni yaratiş. Diabetologiya endokrinologiyadan ajralib çiqqan bölim bölib, qandli diabet va uning asoratlarini örganadi. Bolalar endokrinologiyasida jismoniy rivojlanişning keçikişi eng muhim muammolardan biri hisoblanadi. Neyroendokrinologiya mustaqil bölim sifatida şakllanmoqda; ingliz Vikipediyasi xulq-atvor va qiyosiy endokrinologiyani ham ixtisoslik sifatida körsatadi.

Taşxis va davolaşda laboratoriya tekşiruvlari köproq ahamiyatga ega. Köpgina kasalliklarda bezni rağbatlantiriş yoki susaytiriş sinamalari qöllanadi: rağbatlantiruvçi modda yuborilib, qondagi tegişli gormonlar özgarişi baholanadi.