Çingiz Aytmatov

Çingiz Töraquloviç Aytmatov (1928-yil 12-dekabr – 2008-yil 10-iyun) — qirğiz va rus tillarida ijod qilgan yozuvçi. U „Jamila“, „Birinçi muallim“, „Alvido, Gulsari“, „Asrga tatigulik kun“ kabi asarlari bilan tanilgan.

Aytmatov Qirğizistonning Talas vodiysidagi Şakar ovulida tuğilgan. Rus Vikipediyasiga köra, otasi Töraqul Aytmatov davlat arbobi bölgan, 1937-yilda hibsga olingan va 1938-yilda otib taşlangan. Onasi Nagima Abduvaliyeva tatar millatidan edi. Uruş yillarida ön tört yoşli Çingiz ovul kengaşida kotib yordamçisi bölib işlagan, keyinroq öqituvçi, moliya agenti, kombayn va traktorçi yordamçisi bölgan.

U Frunzedagi Qirğiz qişloq xöjaligi institutida öqigan. Öqiş boşlangan yil manbalarda turliça körsatilgan: rus Vikipediyasida 1948-yil, ingliz Vikipediyasida 1946-yil. Institutni 1953-yilda tamomlagan (rus va özbek Vikipediyalari). Uç yil veterinar bölib işlagan. 1956–1958-yillarda Moskvada Oliy adabiyot kurslarida tahsil olgan. 1959-yildan KPSS a'zosi bölgan.

Aytmatov 2008-yil 10-iyunda Germaniyaning Nyurnberg şahrida vafot etgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, u 16-mayda buyrak yetişmovçiligi bilan kasalxonaga yotqizilgan va öpka yalliğlanişidan vafot etgan. Rus Vikipediyasi uni Bişkek çekkasidagi „Ota-Beyit“ yodgorlik majmuasida dafn etilgan deb yozadi.

Rus Vikipediyasiga köra, u 1952-yilda rus tilida yozilgan „Gazetaçi Dzyuydo“ hikoyasi bilan adabiyotga kirib kelgan. 1958-yilda naşr etilgan „Jamila“ qissasi unga jahon şuhratini keltirgan. Keyin „Tuya köz“ (1960), „Birinçi muallim“, „Momo yer“ (1963) va „Toğ va çöl qissalari“ çiqdi; oxirgi töplam uçun Lenin mukofotini olgan. „Alvido, Gulsari!“ (1966) uçun Davlat mukofoti berilgan. „Oq kema“ (1970) qissasi ekranlaştirilgan. 1980-yilda „Asrga tatigulik kun“, 1986-yilda „Qiyomat“ romani çiqqan. Özbek Vikipediyasiga köra, „Kassandra tamğasi“ 1990-yilda yozilgan; ingliz Vikipediyasida 1995-yil deyilgan.

Asarlarida folklor, afsona va ramziylik muhim örin tutadi. „Asrga tatigulik kun“dagi manqurt haqidagi rivoyat romanning ramziy ifodasiga aylangan. Rus Vikipediyasiga köra, 1966-yilgaça u asosan qirğizça yozgan, keyin asosan rusça yozişga ötgan.

Asarlari tarjima qilingan tillar soni manbalarda turliça: özbek Vikipediyasida 176 til (1999), rus Vikipediyasida 174 til.

Aytmatov SSSR Oliy Sovetining Millatlar kengaşi deputati (1966–1989), SSSR xalq deputati (1989–1991) bölgan, „Inostrannaya literatura“ jurnalini boşqargan. 1990-yildan SSSR, keyin Rossiya, söng Qirğiziston elçisi sifatida Lyuksemburgda va Benilyuks mamlakatlarida işlagan. „Issiqköl forumi“ xalqaro harakatining taşabbuskori bölgan.

U Qirğiziston Respublikasi Qahramoni (1997), Lenin mukofoti (1963) va SSSRning uç Davlat mukofoti (1968, 1977, 1983) sohibi. Özbekistonning „Döstlik“ (1995) va „Buyuk xizmatlari uçun“ (1998) ordenlari bilan taqdirlangan. 2018-yilda Özbekiston Prezidenti tavalludining 90 yilligini nişonlaş haqida qaror e'lon qilgan.