Kubro

Najmiddin Kubro (asl ismi Ahmad ibn Umar al-Xivaqiy al-Xorazmiy) — Xorazmda yaşagan sufiy şayx, mutasavvuf va şoir, kubroviylik tariqatining asosçisi. U 1145-yilda Xivada tuğilgan va 1221-yilda vafot etgan.

Manbalarda tuğilgan yili turliça berilgan: Özbekça Vikipediyaning bir joyida 1145-yil, boşqa joyida 1146-yil körsatilgan; rusça va inglizça Vikipediyada 1145-yil (inglizçada hijriy 540) deyiladi. Tuğilgan joyi Xiva ekani aytiladi.

Yoşligidan ilmga qiziqqan Kubro şariat, hadis va tafsirni tez özlaştirgan. Özbekça maqolaga köra, 16–17 yoşida bilimini çuqurlaştiriş uçun Xorazmdan çiqib, Eron, Misr, Şom va Iroq yerlarini kezgan (Nişopur, Hamadon, Isfahon, Makka, Iskandariya, Tabriz ham tilga olinadi). Misrda şayx Rözbixonga murid tuşgan, tariqat odobini örgangan. Hamadonda Ammor Yosirdan, Dizfulda Ismoil Qasriydan saboq olgan. Inglizça maqolada uning tasavvufga qiziqişi Misrda boşlangani va u hadis hamda kalom olimi sifatida faoliyatini boşlagani qayd etilgan.

25 yildan ortiq ilm olgaç, Kubro Xorazmga qaytgan. Qaytgan yili özbekça maqolada 1184 va 1185-yil deb ikki xil keltirilgan. Bu yerda katta xonaqoh qurdirib, öz ta'limotiga asos solgan; qöli ostida yuzlab kişi tarbiya olgan.

Kubro asarlarini arab va fors tillarida yozgan. Asosiylari: „Favoih al-jamol va favotih al-jalol“ („Jamol xuşböyliklari va jalolning kaşfi“), „Al-usul al-aşara“ („Önta usul“), „Risola at-turuq“, „Risolat al-xoif al-hoim min lavm alloim“ hamda forsça „Fi odobus solikin“. Forsça ruboiylarida javonmardlik va pok axloq ğoyalari ifodalangan. Qur'onga tasavvuf nuqtai nazaridan yozilgan şarhni u oxirigaça yetkaza olmagan, uni şogirdlari tugallagan.

Asarlarida „latoif“ nazariyasiga e'tibor beriladi. Rusça maqolaga köra, u mistik maşqlar paytida murid köradigan nur va ranglar (nuqta, doğ, doira) tartibini bayon qilgan. Inglizça maqolaga köra, uning asosiy asarlari tuşlar va körişlar tajribasini tahlil qilişga bağişlangan.

Kubroviya tariqatining asosiy vazifasi komil insonni tarbiyalaş bölgan. Tariqat 13-asrdan keyin Markaziy Osiyodan taşqarida ham rivojlangan, ta'siri 15–16-asrgaça davom etgan, keyin Naqşbandiya soyasida qolgan. Işoq al-Xuttaloniy (v. 1423) rahbarligidan söng nurbaxşiya va zahabiyaga bölingan; zahabiya hozirgaça saqlanib qolgan, markazi Şeroz.

Ön ikki şogirdi orasida Najmiddin Roziy (Doya), Sayfiddin Boharziy, Majdiddin Bağdodiy, Ali ibn lala Ğznaviy va Jaloliddin Rumiyning otasi Bahoviddin Valad bor. Eng nufuzlilaridan biri Sa'diddin Humaviy bölgan.

Rivoyatga köra, Kubro möğullar yaqinlaşganda şaharni tark etişdan boş tortib, şogirdlari bilan Urgançni qurol bilan himoya qilgan. Özbekça maqolada u 1216–1222-yillar oraliğidagi jangda şahid bölgani aytiladi. Qabri Köhna Urgançda; rusça maqolaga köra, maqbarasi Turkmanistondagi Könaurganç qöriqxonasi hududida joylaşgan. 1995-yilda Özbekistonda uning tavalludining 850 yilligi nişonlandi.