Jamoliddin Al-Afğoniy

Jamoliddin al-Afğoniy (Muhammad bin Safdor, 1839 — 1897) — diniy va siyosiy arbob, islomni isloh qiliş va musulmon olamini birlaştirişga da'vat qilgan mutafakkir. Özbekça ensiklopedik manbada u islomçilik nazariyasining asosçisi sifatida ta'riflanadi.

Uning tuğilgan joyi haqida manbalarda turliça fikr bor. Özbekça va rusça Vikipediya maqolalariga köra, u 1839-yilda Afğonistonning Asadobod şahrida tuğilgan. Rusça va inglizça maqolalarda esa bu uning öz da'vosi ekani, boşqa qaraşga köra u Eronning Hamadon yaqinidagi Asadobodda şialar oilasida tuğilgani aytiladi. Bu qaraşni qöllovçilar afğon kelib çiqişi sunniy musulmonlar orasida nufuz qozoniş yoki Eron şohi ta'qibidan qoçiş uçun tanlangan, deb hisoblaydi. Tuğilgan yili inglizça maqolada 1838/1839 deb berilgan.

Özbekça maqolaga köra, u Kobulda diniy, Hindistonda dunyoviy bilim olgan va 1869-yilgaça afğon amirlari xizmatida bölgan. Inglizça maqolada 1860-yillarda Afğonistonda amir Dost Muhammadxonning öğli Muhammad Afzalxonga maslahatçi bölgani, 1868-yilda Şerali xon ğalaba qozonib, uni mamlakatdan çiqarib yuborgani yoziladi.

Hayotining köp qismini Hindiston, Misr, Iroq, Rossiya, Fransiya, Angliya va Turkiya kabi mamlakatlarda muhojirlikda ötkazgan. 1871—79-yillarda Misr ijtimoiy-siyosiy hayotida qatnaşgan. 1879-yilda Iskandariyada Yoş misrliklar jamiyatini tuzgan, şu yili Misrdan çiqarib yuborilgan va Kalkutta hamda Haydarobodda politsiya nazorati ostida yaşagan. 1883-yildan Yevropada (London, Parij) istiqomat qilgan. Parijda şayx Muhammad Abdu bilan «Alurvat al-vusqa» («Mustahkam birlik») jamiyatini tuzib, şu nomdagi gazetani naşr etgan. Moskva va Peterburgda ham bölgan; 1888-yilda Rossiya musulmonlari bilan uçraşgan.

Özbekça maqolaga köra 1892-yilda Turkiyaga qaytib, şu yerda vafot etgan. Rusça maqolada vafot sanasi 1897-yil 9-mart, joyi Istanbul deb körsatilgan. 1944-yilda xoki Afğonistonga olib ketilgan; özbekça maqolada Kobulda dafn etilgani va qabri ustida maqbara örnatilgani aytiladi.

U islom dinini isloh qiliş bilan birga musulmonlar oldiga fan va texnika yutuqlarini egallaş vazifasini qöygan. Uning fikriça, bu Yevropa madaniyati unsurlarini yuzaki joriy etiş emas, balki Şarqning boy ma'naviy madaniyatini hisobga olib, ularni uyğunlaştiriş edi. U istibdodni tanqid qilgan, konstitutsiyaviy tuzum uçun kuraşgan va islomning axloqiy ta'limotiga asoslangan ijtimoiy tenglik va adolat ğoyalarini tarğib qilgan. Yevropotsentrizm nazariyasiga qarşi çiqqan.

U arab, fors va fransuz tillarida asarlar yozgan: «Materialistlarni inkor qiliş», «Renanga al-Afğoniyning javobi», «Öqitiş va ta'limning foydasi haqida», «Ekzegetni ekzegezi» va boşqalar.

Özbekça maqolaga köra, u Misrda Muhammad Abdu, Tataristonda Rizouddin ibn Faxruddin, Turkiyada şoir Mehmed Emin kabilarni tarbiyalagan. Uning ğoyalari Turkiston mintaqasidagi milliy ozodlik harakatlarida muayyan darajada rol öynagan, Eron va Turkiyadagi inqiloblarda musulmonlarni birlaştiruvçi ta'limot sifatida maydonga çiqqan. Rusça maqolada u islomiy sotsializmning asosçilaridan biri sifatida körsatilgani, şuningdek, sunniy ilohiyotçilar, jumladan Mustafo Sabri tomonidan tanqid qilingani qayd etilgan.