Aloiddin Muhammad Xorazmşoh
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Aloiddin Muhammad Xorazmşoh (Muhammad II; töliq ismi Qutbiddin Muhammad ibn Takaş; taxminan 1182 — 1220-yil dekabr) — Anuşteginiylar sulolasidan bölgan Xorazmşohlar davlatining hukmdori (1200–1220). Uning davrida davlat eng katta hududiy kengliği va qudratiga erişgan, biroq Çingizxon boşçiligidagi möğullar yurişi natijasida qisqa vaqt içida qulagan.12
Kelib çiqişi va taxtga çiqişi
13ÖzME'ga köra, Muhammadning otasi Xorazmşoh Takaş, onasi — qipçoq xoni Jonkişining qizi Turkon xotun bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Gurganç (Köhna Urganç) şahrida tuğilgan, otasining saroyida xizmat qilgan va 1197-yilda akasi Malikşoh vafotidan söng valiahd bölgan. ÖzME uni 1193-yil dekabrida otasi tomonidan Nişopurga, inglizça Vikipediya esa Marvga voliy etib tayinlanganini qayd etadi.
Takaş 1200-yil 3-iyulda vafot etgaç, Muhammad 3-avgustda taxtga ötirgan. U otasining Aloiddin laqabini, keyinroq Sanjar (ikkinçi) nomini olgan. ÖzME'ga köra, 1198-yildayoq Abbosiy xalifa Nosir Takaş va uning öğliga Xuroson, Turkiston va Iroqi Ajam sultoni ekanini tasdiqlovçi yorliq yuborgan edi.
Davlatning kengayişi
13Muhammad hukmronligining dastlabki yillari Xurosonni ğuriylardan himoya qiliş bilan keçgan. ÖzME'ga köra, 1207-yilga kelib Xuroson va Fors Iroqida mavqeini mustahkamlab, u Movarounnahrga e'tibor qaratgan. Qoraxoniylarning sönggi hukmdori Usmon ibn Ibrohim qoraxitoylarga qarşi yordam söragani bunga bahona bölgan. Xorazmşoh qöşinlari Ilamiş sahrosida qoraxitoylarni yengib, Movarounnahrdan Özgandgaça bölgan yerlarni egallagan. Şundan söng Muhammad özini «Iskandari Soniy» (ikkinçi Iskandar) deb atay boşlagan.
Keyinçalik u Fors Iroqi, Mozandaron, Ozarbayjon, Şirvon, Sijiston, Ğur, Ğazna va Bomiyonni zabt etib, Hindiston çegaralarigaça yetib borgan. ÖzME'ga köra, davlat şimolda Orol, ğarbda Kaspiy dengizigaça, janubda Iroq va Ğaznagaça, şarqda Yettisuvgaça çözilgan. Inglizça Vikipediyada Muhammadning 400 minggaça askar töplay olgani va saltanat maydoni 2,4–3,6 mln km² bölgani taxmin qilinadi.
Möğullar bilan töqnaşuv
13ÖzME'ga köra, 1215-yilda Çingizxon Pekinni egallaganini eşitgan Muhammad möğullar haqida ma'lumot töplaş uçun Bahouddin Roziy boşçiligida elçilar yuborgan va ikki tomon bir neça marta elçi almaşgan. 1218-yilda Çingizxon yuborgan, 500 dan ortiq tuyadan iborat elçi va savdogarlar karvoni Ötrorga yetib kelganda, şahar hokimi Inolçiq ularni uşlab, qatl ettirgan. Bu voqea möğullar yurişiga bahona bölgan.
ÖzME möğullar ğalabasini bir neça omil bilan izohlaydi: Çingizxon Xorazmşohga tobe xalqlar noroziligidan, laşkarboşilar orasidagi nizolardan va Turkon xotun qarindoşlari bölgan amaldorlarning muxolifatidan foydalangan. Muhammadning har bir şaharni alohida himoya qiliş va aholidan bir yil uçun uç barobar soliq yiğiş haqidagi qarorlari ham vaziyatni oğirlaştirgan. Möğullar 1219-yilda Ötrorni, 1220-yilda Buxoro va Samarqandni bosib olgan.
Sönggi kunlari
13Muhammad Movarounnahrni taşlab Xuroson tomon çekingan. ÖzME'ga köra, uni 20 minglik möğul qöşini tinimsiz ta'qib qilgan va kuç töplaşga imkon bermagan. Kaspiy dengizidagi Aşur orolida u oğir kasallikka çalingan; umrining oxirida valiahdlikni öğli Özloqşohdan olib, Jaloliddin Manguberdiga topşirgan. Muhammad 1220-yil dekabrida şu orolda vafot etgan va dafn qilingan. Keyinroq Jaloliddinning buyruği bilan uning xoki Isfahonda qurilgan madrasaga qayta dafn etiş uçun Ardahn qal'asiga keltirilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Aloiddin Muhammad Xorazmşoh // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3280 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAloiddin Muhammad Xorazmşoh. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3280
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3280
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Muhammad II of Khwarazmen.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Ала ад-Дин Мухаммед IIru.wikipedia.org
- 3ÖzME, 6-jild, 913–914-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 913–914-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.