Çingizxon

Çingizxon (asl ismi Temuçin yoki Temujin; taxminan 1155/1162 — 1227) — möğul qabilalarini birlaştirib, Möğullar davlatiga asos solgan hukmdor va sarkarda. Uning va avlodlarining yurişlari natijasida Tinç okeanidan Şarqiy Yevropagaça yoyilgan ulkan saltanat vujudga kelgan. Bu bosqinlar Markaziy Osiyo, jumladan hozirgi Özbekiston hududi tarixida ham keskin burilişga sabab bölgan.1

ÖzME'ga köra, Temuçin taxminan 1155-yilda Önon daryosi böyidagi Delun-Boldoq degan joyda tuğilgan. Inglizça Vikipediya tuğilgan yilini köpinça 1162-yil deb körsatadi va manbalarda 1155 dan 1167 gaça bölgan sanalar uçrayotganini ta'kidlaydi. Otasi Yesugay bahodir möğul qabilalaridan birining yetakçisi, onasi Öelun bölgan. Otasi tatarlar tomonidan zaharlangaç, böla Temuçin oilasi bilan oğir ahvolda qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u yoşligida Börtega uylangan; undan Jöji, Çiğatoy, Öqtoy va Tuli ismli tört öğil körgan.

Temuçin uzoq yillar davomida tarqoq uruğ va qabilalarni birlaştiriş uçun kuraşgan. Dastlab u keraitlar xoni Töğril (Vanxon) bilan ittifoq tuzib, merkit, tatar, nayman va boşqa qabilalarni böysundirgan, keyinroq esa ittifoqçisi bilan ham, yoşlikdagi qadrdoni Jamuxa bilan ham urişib, ularni yenggan. ÖzME Töğril ustidan qozonilgan ğalabani 1204-yilga, inglizça Vikipediya esa 1203-yilga töğri keltiradi.

1206-yilda Önon böyida ötgan katta qurultoyda u «Çingizxon» unvoni bilan barça möğul qabilalarining oliy xoni deb e'lon qilingan. ÖzME bu unvonni «tengiz», ya'ni dengiz, okean sözi bilan boğlaydi; inglizça Vikipediyaga köra esa unvonning aniq ma'nosi bahsli bölib qolmoqda.

Çingizxon qabilaviy sodiqlik örniga xonga şaxsiy sadoqatga asoslangan tartib örnatgan. Qöşin önlik, yuzlik va minglik bölinmalarga ajratilgan; inglizça Vikipediyaga köra, 15 yoşdan 70 yoşgaça bölgan erkaklar xizmatga çaqirilgan, xonning şaxsiy qöriqçi gvardiyasi (keşik) esa ön ming kişigaça kengaytirilgan. ÖzME'ga köra, davlatning içki va taşqi hayotini tartibga solişda Çingizxon e'lon qilgan qonunlar majmui — yaso (yasoq) muhim ahamiyatga ega bölgan.

Möğullar avval qöşni Ğarbiy Sya (tangut) davlatiga hujum qilgan, 1211-yilda esa Şimoliy Xitoydagi Szin saltanatiga qarşi uruş boşlangan; inglizça Vikipediyaga köra, Szin poytaxti Çjundu 1215-yilda qulagan. 1218-yilda Jebe noyon Qoraxitoy davlatini böysundirgan.

1218-yilda Xorazmşoh davlatiga qaraşli Ötror şahrida möğullar yuborgan savdo karvoni qirib taşlangan, keyin elçilar ham öldirilgan. Bu 1219-yilda boşlangan katta yurişga bahona bölgan. Ötror uzoq qamaldan söng olingan, 1220-yilda Buxoro va Samarqand, 1221-yilda Xorazm poytaxti Gurganç (Köhna Urganç) egallangan. Xorazmşoh Muhammad qoçib, Kaspiy dengizidagi orolda vafot etgan, uning öğli Jaloliddin Manguberdi esa bir neça yil davomida bosqinçilarga qarşilik körsatgan. Möğullar Xuroson şaharlari — Balx, Marv, Nişopurni ham vayron qilgan. ÖzME bosib olingan hududlarda şaharlar vayron etilgani, aholining köp qismi qirilgani yoki qullikka haydalganini ta'kidlaydi.

ÖzME'ga köra, 1224-yilda Çingizxon saltanatni tört öğli — Jöji, Çiğatoy, Öqtoy va Tuli örtasida taqsimlagan. Hozirgi Özbekiston hududining katta qismi Çiğatoy ulusi tarkibiga kirgan. Xon 1227-yilning avgustida isyon kötargan tangutlarga qarşi yuriş paytida vafot etgan; inglizça Vikipediya ölim sanasini 18 yoki 25-avgust deb keltiradi. ÖzME uni Burxon-Xaldun toği etagida dafn etilgan deydi, biroq qabrining aniq örni hanuzgaça noma'lum. Ikki yillik oraliqdan söng, 1229-yilda taxtga uçinçi öğli Öqtoy çiqqan.

Çingizxon merosiga baho turliça. Uning yurişlari millionlab odamlarning halok bölişiga va köplab madaniyat markazlarining vayron bölişiga olib kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ayni paytda bu fathlar ulkan hududda savdo va madaniy almaşinuvni kuçaytirgan. Mongoliyada u millat otasi sifatida uluğlanadi, Rossiya va arab dunyosida esa uning siymosi asosan salbiy baholanadi.